Mustafa Kemal,
nasıl Atatürk oldu?

Mustafa Kemal’in hikâyesi 1881’de Selanik’te başlamaz. Ondan önce iki ayrı aile hattı, Anadolu’dan Rumeli’ye uzanan Yörük/Türkmen göç ve iskân tarihinin içinde Selanik’e ulaşmıştır. Anne tarafında Konyarlar ve Langaza; baba tarafında Kocacık Yörükleri ve Debre-i Bâlâ vardır. Bu iki hat Selanik’te birleşir ve Mustafa’nın doğacağı aile çevresini oluşturur.¹

Bu sayfada amaç bir soy efsanesi kurmak değildir. Aile hafızasını, tanık anlatılarını ve tarih araştırmalarını yan yana getirerek Mustafa Kemal’in içine doğduğu Rumeli dünyasını anlamaktır.

Osmanlı Devleti, Rumeli’de fethettiği bölgelerin güvenliği, üretimi ve iskânı için Anadolu’dan çok sayıda Yörük ve Türkmen topluluğunu Balkanlara yerleştirdi. Kaynaklarda Konyarlar, Selanik Yörükleri, Kocacık Yörükleri, Naldökenler ve başka yerel adlarla karşılaşılan bu gruplar, zamanla yerleştikleri bölgelere göre farklı adlar taşısalar da aynı geniş göç ve iskân tarihinin parçalarıydı.²

Mustafa Kemal’in anne ve baba ailelerinin kendi hafızalarında da “Yörük/Türkmen” kimliği güçlü biçimde korunmuştur.

Makbule Hanım, annesi Zübeyde Hanım’ın Yörük olmakla iftihar ettiğini ve ailenin Konya-Karaman çevresinden Rumeli’ye geldiğinin evde anlatıldığını aktarır. Aile hafızasındaki en kısa ve akılda kalan konuşmalardan biri de yine Makbule Hanım üzerinden gelir.³

“Yörük nedir?”

Mustafa Kemal’in cevabı:

“Yürüyen Türkler.”

Bu iki kelime bilimsel bir etimoloji tanımı değildir; ailenin kendi kökenini nasıl algıladığını gösteren bir aile hatırasıdır. Yörüklük burada yalnız bir yaşam biçimi değil, Anadolu’dan Rumeli’ye taşınmış bir kimlik hafızasıdır.

Konya-Karaman → Sarıgöl/Kayalar → Langaza → Selanik

Zübeyde Hanım’ın ailesi kaynaklarda Sofuzade ailesi olarak geçer. Aile hattı, Konya-Karaman çevresinden Rumeli’ye geçen ve burada “Konyarlar” adıyla anılan Yörük/Türkmen topluluklarıyla ilişkilendirilir. Daha eski yerleşim hattı Vodina Sancağı’ndaki Sarıgöl, bir diğer adıyla Kayalar çevresine; oradan da Selanik yakınındaki Langaza’ya uzanır.⁴

Zübeyde Hanım’ın babası Sofuzade Feyzullah Efendi, Langaza’da arazi ve çiftlik sahibi bir kişiydi. Selanik’e yaklaşık bir saat uzaklıktaki bu tarım çevresi, Mustafa ile Makbule’nin çocukluk hatıralarında da yer alacaktır. Feyzullah Efendi’nin üçüncü eşi Ayşe Hanım’dan Hasan Ağa, Hüseyin Ağa ve tek kızları Zübeyde dünyaya geldi.⁵

Zübeyde Hanım 1857’de Langaza’da doğdu. Aile hafızasında onun köklerine ilişkin cümle son derece nettir:

“Bizim esas soyumuz Yörüktür. Buralara Konya-Karaman çevrelerinden gelmişiz.”

Bu nedenle anne hattını en yalın biçimde şöyle okuyabiliriz:

Anadolu → Kocacık → Selanik

Ali Rıza Efendi’nin ailesinin Rumeli’deki ana durağı, Manastır Vilayeti’nin Debre-i Bâlâ Sancağı’na bağlı Kocacık nahiyesidir. Bugün Kuzey Makedonya’daki Jupa bölgesinde kalan Kocacık, aile tarihi çalışmalarında Kocacık Yörükleri veya Kızıl Oğuzlar adıyla anılan Türk/Yörük topluluğuyla ilişkilendirilir.⁶

Mustafa Kemal’in baba tarafından dedesi Kızıl Hafız Ahmet Efendi’dir. Ailede ayrıca kardeşi Kızıl Hafız Mehmet Emin Efendi ve kız kardeşleri Nimeti Hanım’ın adı geçer. “Kızıl” lakabının kızıl saç/sakal gibi fiziksel bir özellikten mi, yoksa Kızıl-Oğuz adlandırmasından mı geldiği konusunda kaynaklarda farklı açıklamalar vardır; kesin olan, lakabın aile anlatılarında nesiller boyunca kullanılmış olmasıdır.⁷

Ailenin Kocacık’tan Selanik’e yaklaşık 1830’larda geçtiği aktarılır. Ali Rıza Efendi de yaklaşık 1839’da Selanik’te doğdu. Böylece baba hattında Kocacık artık bir doğum yeri olmaktan çok, Selanikli ailenin geriye doğru izlediği Rumeli köken noktasıdır.

Mustafa Kemal’in çocukluk arkadaşı Hacı Mehmet Somer’in anlatımı, soy çizgisinden daha canlı bir sosyal tablo sunar. Somer, Kocacık halkının Türkçe konuştuğunu, Yörük olduğunu, hayvancılık ve orman/kereste işleriyle uğraştığını; yaşam ve giyim tarzlarının Anadolu’daki Türkmen topluluklarını hatırlattığını aktarır.⁸

Bu ayrıntı önemlidir. Çünkü “Kocacık” yalnız soy kütüğündeki bir yer adı değildir; ailenin kültürel hafızasında dil, meslek ve Yörük yaşam biçimiyle birlikte taşınan bir Rumeli çevresidir.

Baba hattını da en yalın biçimde şöyle gösterebiliriz:

Aile Hafızasında Siyasi Bir Kırılma

Mayıs 1876’da genç bir Bulgar Hristiyan kız Selanik’e geldi. İslamiyet’e geçmek istediği yönündeki haber, şehirde hızla büyüyen bir gerilime dönüştü. Olaylar sırasında Fransız ve Alman konsolosları öldürüldü; kriz yalnız Selanik’i değil, Osmanlı Devleti’nin Avrupa devletleriyle ilişkilerini de sarsan uluslararası bir mesele hâline geldi.⁹

Volkan ve Itzkowitz’in aktardığı aile anlatısında Kızıl Hafız Ahmet Efendi’nin adı da bu olaylarla ilişkilendirilir. Sonraki dönemde uzun süre Makedonya’nın dağlık bölgelerinde yaşadığı anlatılır. Bu aile hatırasını ayrıntıları kesin bir mahkeme tutanağı gibi değil, ailenin 19. yüzyıl Rumeli gerilimlerini nasıl hatırladığını gösteren bir anlatı olarak okumak gerekir.

Aynı yıl Ali Rıza Efendi’nin Selanik’te kurulan gönüllü muhafız birliğine katıldığı da aktarılır. Böylece Mustafa Kemal doğmadan beş yıl önce baba tarafı, imparatorluğun Balkanlardaki güvenlik ve siyasal gerilimlerinin doğrudan içinde görünmektedir.¹⁰

Bu olay Mustafa Kemal’in daha sonra nasıl bir insan olacağını doğrudan açıklamaz; kendisi henüz doğmamıştır. Ama doğacağı ailenin sakin ve siyasetten yalıtılmış bir çevreden değil, kimlik, devlet otoritesi, milliyetçilik ve dış müdahalenin iç içe geçtiği Rumeli dünyasından geldiğini somutlaştırır.

Zübeyde Hanım ile Ali Rıza Efendi yaklaşık 1870–1871’de evlendi. Böylece Langaza–Konyar hattı ile Kocacık hattı Selanik’te birleşti. Ali Rıza Efendi gümrük muhafaza teşkilatında görev yaptı; daha sonra kereste ticaretine yöneldi. Aile, Selanik’in Koca Kasım Paşa Mahallesi’nde yaşadı.¹¹

Bu evlilikten Fatma, Ahmet, Ömer, Mustafa, Makbule ve Naciye dünyaya geldi. Burada yalnız isimleri kaydedelim; çocukların kayıpları ve bu kayıpların aile atmosferi üzerindeki etkisi bir sonraki bölümün, 03 · Kişilik Gelişimi’nin konusudur.

19. yüzyıl sonunun Selanik’i yalnız bir Osmanlı limanı değildi. Ticaret ağları, demiryolu, farklı diller ve dinler, Avrupa ile yoğun temas, milliyetçi örgütlenmeler ve büyük devlet rekabeti aynı şehirde buluşuyordu. Mustafa Kemal’in ileride göreceği modern okul, askerî kurum, gazete, siyaset ve çok kimlikli imparatorluk geriliminin ilk sahnesi bu şehir olacaktır.

Anne tarafındaki çiftlik çevresinin daha geleneksel Rumeli-Yörük dünyası ile Selanik’in kozmopolit, ticari ve siyasal atmosferi aynı aile hayatında yan yana bulunuyordu. Mustafa’nın çocukluğu bu iki çevre arasında şekillenecektir.

Bu Sayfanın Sonucu

Mustafa Kemal’in köklerinde iki ayrı Rumeli aile hattı vardır. Anne tarafında Konyarlar ve Sofuzadeler; baba tarafında Kocacık Yörükleri ve Kızıl Hafız Ahmet Efendi ailesi. İki hat da kendi aile hafızasında Anadolu’dan Rumeli’ye uzanan Yörük/Türkmen kökenini korur ve Selanik’te birleşir.

Bu kökler Mustafa Kemal’in ilerideki başarısını açıklayan biyolojik bir “soy formülü” değildir. Önemi başka yerdedir: onun doğacağı evin arkasında hareketli bir göç tarihi, güçlü bir aile kimliği ve siyasi gerilimlerle dolu bir Rumeli dünyası bulunmaktadır.

Bir sonraki sayfada artık soy çizgisini bırakıp evin içine gireceğiz. Çünkü Mustafa’nın doğduğu aile yalnız kökler taşıyan bir aile değil, aynı zamanda ağır kayıplar yaşamış bir aileydi.

03’ün sorusu şudur:

Mustafa Kemal’in kişiliğini anlamaya çalışırken okul yıllarından önceye, çocukluğunun geçtiği eve bakmak gerekir. Bu bölümün ana kaynağı, psikiyatr Vamık D. Volkan ile Osmanlı tarihçisi Norman Itzkowitz’in 1973’te başlayıp on bir yıllık çalışmanın ardından 1984’te yayımladıkları The Immortal Atatürk: A Psychobiography adlı eseridir. Türkçede Ölümsüz Atatürk: Yaşamı ve İç Dünyası adıyla yayımlanan çalışma, Atatürk’ün yaşamındaki tarihsel olaylarla iç dünyası arasında olası ilişkiler kurar.¹

Psikobiyografi bir insanın çocukluğundan yetişkinliğine uzanan psikolojik süreklilikleri anlamaya çalışır; bu nedenle burada anlatılan ölümler, aile ilişkileri, okul tercihleri ve Atatürk’ün kendi sözleri tarihsel malzemeyi, bunlardan çıkarılan “ikame çocuk”, “erken olgunlaşma”, “onarma” ve “kurtarıcı lider” gibi kavramlar ise psikolojik yorumu oluşturur.

Bu ayrımı bir kez başta koymak yeterlidir. Bundan sonra hikâye kendi akışı içinde ilerleyecektir.

Bir Ailenin İçinde Tekrarlanan Kayıp

Ali Rıza Efendi ile Zübeyde Hanım’ın altı çocuğu oldu:

Fatma · Ahmet · Ömer · Mustafa · Makbule · Naciye

Bu altı kardeşten yalnız Mustafa ve Makbule yetişkinlik çağına ulaşabildi.

Burada dikkat edilmesi gereken küçük fakat önemli bir tarih sorunu vardır. Çocukların tam ölüm tarihleri kaynaklarda aynı şekilde verilmez. Ölümsüz Atatürk, Mustafa’nın doğduğu aile ortamını daha önce yaşanmış çocuk kayıplarının yasını taşıyan bir aile olarak ele alır. Buna karşılık başka biyografik aktarımlarda Mustafa’nın, Ahmet ve Ömer’in 1883’te, kendisi yaklaşık iki yaşındayken öldüklerini söylediği belirtilir. Bu nedenle “Mustafa doğmadan önce üç kardeşi ölmüştü” şeklinde kesin bir cümle kurmak yerine daha güvenli olan şudur:

Mustafa’nın doğduğu ve erken çocukluğunu geçirdiği aile, art arda çocuk kayıpları yaşamış bir aileydi.²

En küçük kardeş Naciye de daha sonra, henüz çocuk yaşta ölecekti.

Dolayısıyla ölüm Mustafa’nın yaşamına sonradan giren yabancı bir olay değildi. Çocukluğunun aile hikâyesinde zaten bulunuyordu.

Aile Hafızasında Kalan Karanlık Hikâye

Ölen kardeşler içinde Ahmet’in ölümü, aile hafızasında olağanüstü sert bir görüntüyle yaşamıştır.

Anlatıya göre küçük Ahmet denize yakın bir yere gömülmüştü. Gece yükselen deniz mezarı açmış; daha sonra çocuğun bedeninin çakallar tarafından parçalandığı anlatılmıştı.³

Bugün bu olayın bütün fiziksel ayrıntılarının gerçekten anlatıldığı biçimde gerçekleşip gerçekleşmediğini belirlemek mümkün değildir.

Fakat psikolojik açıdan daha önemli bir gerçek vardır:

Yıllar sonra bile anlatılan bir çocuğun açılmış mezarı, dalgalar ve parçalanmış beden imgesi, kaybın aile belleğinde yalnız bir tarih olarak kalmadığını gösterir.

Bu nedenle Ölümsüz Atatürk Mustafa’nın çocukluğunu anlatmaya sıradan bir doğum hikâyesiyle başlamaz. İlk bölümün başlığı doğrudan şöyledir:

“Mustafa: Matem İçindeki Bir Ailenin Yeni Doğan Çocuğu.”⁴

Bu başlık kitabın bütün psikolojik yaklaşımını özetler.

Çocuk kaybının ardından dünyaya gelen veya yaşayan çocuk, bazen anne ve baba için yalnızca yeni bir çocuk olmaktan çıkar.

Psikoloji literatüründe kullanılan “ikame çocuk” —replacement child— kavramı, kaybedilen çocuğa ait umutların, beklentilerin veya duygusal yatırımın daha sonra doğan çocuğun üzerine aktarılabilmesini anlatır.

Buradaki düşünce, annenin bilinçli biçimde:

“Bu çocuk diğerlerinin yerini alacak.”

demesi değildir.

Süreç çoğunlukla bilinçdışıdır.

Çocuk, aile için normalden daha kıymetli; daha fazla korunması gereken ve kaybedilmesi daha korkutucu bir varlık hâline gelebilir.⁵

Mustafa’nın durumunda bu çerçeve özellikle Zübeyde Hanım’ın yaşadığı kayıplarla ilişkilendirilir.

Ortaya şu psikolojik olasılık çıkar:

Kayıplar → yeniden kaybetme korkusu → yaşayan oğula yoğun duygusal yatırım → “özel çocuk” konumu

Bu, Mustafa’nın ileride gerçekten olağanüstü başarılar göstereceğini önceden belirleyen mistik bir kader değildir.

Ama çocuğun kendi değeri ve gücü hakkındaki ilk duygusunun geliştiği aile ortamını anlamaya yardımcı olabilir.

Psikobiyografinin en dikkat çekici düşüncesi bir sonraki adımda ortaya çıkar.

Mustafa yalnızca hayatta kalan çocuk değildir.

Aynı zamanda yas yaşayan annenin dünyasına yeniden canlılık getiren çocuk olarak düşünülür.

Çocuk bunu bilinçli bir görev olarak yaşamaz. Fakat küçük bir çocuk annesinin kederini, kaygısını ve kendisine yönelen yoğun ilgiyi hisseder. Annesini sevindirmek, güçlü görünmek, üzmemek ve korumak onun kendi benlik algısının parçası hâline gelebilir.

Kitabın daha sonraki psikolojik tezi burada kurulur:

Çocuklukta anne ve aile çevresinde başlayan bu onarma teması, yetişkinlikte daha büyük bir alana taşınmış olabilir.

Kitabın Türkçe baskısının arka kapağında yazarların tezinin özü açık biçimde ifade edilir: “kederli ulus”, Mustafa Kemal’in iç dünyasındaki “kederli anne” imgesinin dış dünyadaki karşılığı hâline gelmiş; kişisel onarma teması zamanla ulusu kurtarma ve yeniden kurma misyonuyla birleşmiştir.

Bu düşünceyi şöyle okumak daha doğru olur:

Anne → aile → kendisi → toplum → vatan

Ölçek büyür.

Tema değişmez:

Burada önemli bir sınır koymak gerekir.

Zübeyde Hanım’ın Mustafa’ya hamileyken karnını okşayıp “sen ölmeyeceksin”, “bizi kurtaracaksın” veya “vatanı kurtaracaksın” dediğine ilişkin dolaşan dramatik anlatı, incelediğimiz Ölümsüz Atatürk ve Atatürk/Anatürk metinlerinde doğrulanmış bir söz olarak bulunmamaktadır.

Bu nedenle onu gerçek bir aile hatırası veya Atatürk sözü gibi kullanmayacağız.

Psikolojik tez için zaten buna ihtiyaç yoktur.

Kayıplar, annenin kederi, yaşayan oğula yönelen yoğun bağ ve Mustafa Kemal’in daha sonraki kendi anlatıları yeterince güçlü bir malzeme sunmaktadır.

Mustafa adının kendisiyle ilgili ailede dikkat çekici başka bir hikâye vardır.

Ali Rıza Efendi’nin çocukken Mustafa adlı küçük kardeşinin, beşiğin devrilmesi sonucu öldüğü anlatılır. Yıllar sonra Ali Rıza Efendi kendi oğluna da Mustafa adını verir.

Bu isim tercihinin nedenini kesin olarak bilmiyoruz.

Psikobiyografide, Ali Rıza Efendi’nin çocuklukta yaşadığı kardeş kaybıyla oğluna verdiği isim arasında duygusal bir bağ kurulabileceği düşünülür. Ancak bu, tarihsel olarak kanıtlanmış bir neden değil, psikolojik bir yorumdur.⁶

Aynı baba oğlunun geleceği konusunda başka bir sembolik davranışta da bulunur.

Ali Rıza Efendi, oğlunun ileride asker olmasına yardım edeceği düşüncesiyle askerî kılıcını Mustafa’nın yatağının başına asmıştı.

Kılıç, Ali Rıza Efendi öldükten sonra da evde saklandı.

Makbule Hanım, Mustafa’nın çocukken babasının bu kılıcıyla oynadığını anlatır.⁷

Bu küçük aile ayrıntısı tek başına “çocuk asker olmaya programlandı” anlamına gelmez.

Ama Mustafa’nın çevresinde iki farklı duygusal beklenti dünyasının bulunduğunu gösteren güzel bir semboldür:

Zübeyde Hanım: Oğlumu kaybetmemeliyim.

Ali Rıza Efendi: Oğlum güçlü bir asker olsun.

Bir tarafta koruma.

Diğer tarafta güç.

Çocukluğun İkinci Büyük Kırılması

Mustafa yaklaşık yedi yaşındayken Ali Rıza Efendi öldü.

Baba kaybı yalnız duygusal değildi.

Ailenin ekonomik düzeni de bozuldu. Zübeyde Hanım çocuklarıyla birlikte Selanik dışındaki çiftlik çevresine gitmek zorunda kaldı. Mustafa bir süre alıştığı okul ve şehir hayatından uzaklaştı. Daha sonra eğitimini sürdürmesi için yeniden Selanik’e gönderildi.⁸

Çocuğun hayatındaki önemli erkek figürlerden biri artık yoktu.

Psikobiyografik okumada bu olay, Mustafa’nın daha sonra belirginleşecek kendi kendine dayanma ve dış otoriteden bağımsızlaşma eğiliminin geliştiği ortamın parçalarından biri olarak değerlendirilir.

Fakat bunu tek bir nedene indirmek doğru olmaz.

Mustafa’nın bağımsızlığı, bundan sonraki davranışlarında da açık biçimde görülmektedir.

Çocukluk anılarında Mustafa, kalabalık çocuk oyunlarına kolayca karışan bir çocuk olarak tarif edilmez.

Az sayıda arkadaşı olduğu, çoğu zaman diğer çocukların oyunlarını izlediği aktarılır.

Bir anıda çocuklar onu birdirbir oynamaya çağırırlar.

Mustafa eğilip diğer çocukların üzerinden atlamasına izin vermek istemez.

Bunun yerine:

Kendisi dik duracak, diğerleri onun üzerinden atlayacaktır.

Bu ayrıntının sonradan kahraman biyografisine eklenmiş renkli bir çocukluk anısı olması mümkündür; yine de farklı kaynaklarda anlatılan mesafeli, gururlu ve kendi kurallarını koyma eğilimiyle uyumludur.⁹

Başka bir çocukluk anlatısında, geleneksel okulda öğrencilerin dizlerinin üzerine çökerek ders yapması beklenirken Mustafa’nın buna itiraz ettiği, diğer çocukların da onu izlemesi üzerine öğretmenin kuralı gevşettiği aktarılır.¹⁰

Bu sahnelerin ortak noktası “itaatsizlik” değildir.

Daha çok:

Mustafa Kemal’in yetişkinlik döneminde çocukluğunu anlatırken kullandığı sözler, bütün bu anılardan daha değerlidir; çünkü burada kişiliğini kendi diliyle tarif eder:

“Çocukluğumdan beri… ben yalnız ve müstakil bulunmayı daima tercih etmiş ve sürekli olarak öyle yaşamışımdır.”¹¹

Ardından başka bir özelliğini de söyler:

“Ne ana, ne kardeş, ne de yakın arkadaşımın kendi zihniyet ve telakkilerine göre bana şu ya da bu nasihatta bulunmalarına tahammülüm yoktu.”¹²

Buradaki iki sözcük, ilerideki Mustafa Kemal’i anlamak bakımından özellikle önemlidir:

Yalnızlık burada insanlardan kaçmak değildir.

Başkalarının düşüncesine ihtiyaç duymadan kendi zihinsel alanını koruyabilmek anlamına gelir.

Bu özellik daha sonra çok farklı ölçeklerde karşımıza çıkacaktır: öğretmenin karşısında, annesinin istediği meslek seçiminde, üst komutanların görüşlerinde ve nihayet siyasi çoğunluğun başka türlü düşündüğü anlarda.

Kendi İç Gücüne Dönmek

Psikobiyografide bu bağımsızlığın açıklanması için “erken olgunlaşma” kavramından yararlanılır.

Burada kastedilen, küçük bir çocuğun gerçekten bir yetişkin gibi olması değildir.

Çocuk, dışarıdaki güven kaynaklarını yetersiz hissettiğinde kendi iç kaynaklarına normalden erken yaslanmaya başlayabilir.

Ailede kayıp vardır.

Anne kaygılıdır.

Baba erken ölmüştür.

Hayatın koşulları değişmektedir.

Bu ortamda gelişen davranış şuna dönüşebilir:

“Kendime güvenmeliyim.”

Kitap, Mustafa’nın artan kendine güveninin ilk aşamada bir tür uyum mekanizması olarak işlev görmüş olabileceğini; daha sonra gerçek yetenek ve başarılarla birleşince kişiliğinin temel özelliklerinden biri hâline geldiğini ileri sürer.¹³

Bu ayrım önemlidir.

Başlangıçta kendini korumaya yarayan özellik, ileride liderlik kapasitesine dönüşebilir.

Annesini Paylaşmak

Ali Rıza Efendi’nin ölümünden sonra Zübeyde Hanım ekonomik olarak güç durumda kaldı ve daha sonra Ragıp Bey’le evlendi.

Mustafa o sırada yaklaşık on üç yaşındaydı.

Evlilik onu öfkelendirdi.

Yeni bir erkeğin, ölen babasının ardından eve girmesini kolay kabul etmedi ve bir süre evden uzaklaştı.¹⁴

Bu tepki yalnız üvey babaya yönelik sıradan ergenlik kıskançlığı olarak okunmaz.

Anneyle kurduğu yoğun bağın içinde yeni bir erkeğin ortaya çıkması da önemlidir.

Fakat Mustafa Kemal’in yetişkinlikte Ragıp Bey’e ilişkin değerlendirmesi, hikâyenin diğer yarısını gösterir: çocukken tepki gösterdiği üvey babasının kendisine kötü davranmadığını daha sonra kabul edebilmiştir.

Bu, kişiliğinin başka bir tarafını gösteren küçük fakat değerli bir ayrıntıdır:

İleride göreceğimiz bilişsel esnekliğin erken yaşam içindeki küçük örneklerinden biri olarak okunabilir.

Psikobiyografinin Ana Tezi

Bütün parçaları yan yana koyduğumuzda kitabın önerdiği temel psikolojik çizgi ortaya çıkar:

Kayıp → kaybetme korkusu → özel çocuk konumu → kendi iç gücüne dayanma → bağımsızlık → kontrolü ele alma → onarma

Ancak burada son derece önemli bir nokta vardır.

Bu zincir:

“Çocukken bunları yaşadı, bu yüzden Atatürk oldu.”

şeklinde basit bir neden-sonuç ilişkisi değildir.

Aynı çocukluk koşullarından milyonlarca farklı yetişkin çıkabilir.

Tarihsel sonucu doğuran; kişilik ile olağanüstü zihinsel yetenek, eğitim, çalışma, askerî tecrübe, tarihsel fırsat ve gerçek başarıların birleşmesidir.

Psikobiyografinin asıl değeri, bütün bunların altında tekrar eden içsel motifi göstermesidir:

Yazarlar Atatürk’ü bu nedenle “onarıcı lider” kategorisinde ele alır. Kendi ifadeleriyle, “onarıcı görkemli lider”, ait olduğu grubu yeniden yücelten ve gerçek dünyadaki başarılarıyla iç dünyasındaki büyük benlik tasarımını uyumlu hâle getiren liderdir. Atatürk’ü tarihsel olarak bu tipe güçlü bir örnek olarak değerlendirirler.¹⁵

Bu tezin belki de en çarpıcı karşılığı yıllar sonra, Mustafa Kemal’in annesinin ölümünden sonra yaptığı konuşmada görülür.

Annesinin uzun yıllar büyük keder çektiğini anlatır; ardından kişisel kaybını doğrudan ülkenin geçirdiği dönüşümle birlikte değerlendirir.

Annesinin ölümünün kendisini derinden üzdüğünü söyledikten sonra, onu teselli eden şeyin “anamız vatanı” yıkıma götüren yönetimin artık geri dönmemek üzere ortadan kalkmış olması olduğunu ifade eder.¹⁶

Bu sözler psikobiyografinin anne–vatan bağlantısını sıfırdan icat etmediğini gösteren önemli bir malzemedir.

Mustafa Kemal’in kendi dilinde de iki alan yan yana gelir:

Valide → ana vatan

Buradan “annesini kurtaramadı, ülkeyi kurtardı” şeklinde kaba bir denklem kurmak doğru olmaz.

Ama kişisel ve ulusal onarma temasının onun zihninde birbirine temas etmiş olması dikkate değer bir olasılıktır.

Bu Sayfanın Sonucu

Bu bölümde henüz askerî deha, Büyük Taarruz, Cumhuriyet veya Atatürk yoktur.

Ortada bir çocuk ve genç vardır.

Ama ilerideki kişiliğin bazı ana çizgileri belirginleşmeye başlamıştır:

Yoğun kayıp deneyimi

Güçlü anne bağı

Özel çocuk olma duygusu

Erken baba kaybı

Yalnız kalabilme

Kendi yargısına güvenme

Başkalarının zihniyetine göre yönlendirilmekten hoşlanmama

Otoriteyle gerektiğinde çatışabilme

Kontrolü ele alma

Kaybedileni onarma eğilimi

Fakat bunların henüz hiçbiri bir dünya lideri yaratmaz.

Bundan sonra çok önemli bir şey olacaktır:

03 burada biter.

04’ün sorusu artık şudur:

03’te Mustafa’nın kişiliğinin ilk zemini vardı: kayıplar, güçlü anne bağı, baba kaybı, bağımsızlık ve kendi iç gücüne dayanma.

Fakat bunlar tek başına Mustafa Kemal’i açıklamaz.

Çünkü bundan sonraki yıllarda çok önemli bir değişiklik görülür: Mustafa artık yalnızca başına gelenler tarafından şekillenen bir çocuk değildir. Neyi bilmediğini fark eden, öğretmen seçen, arkadaşlarından öğrenen, eksik olduğu alanlara çalışan, kitap okuyan, not tutan ve hatta kendi karakterinin nasıl olması gerektiği üzerinde düşünen bir gençtir.

Bu nedenle bu bölümün temel sorusu şudur:

Askerî Okul

Mustafa’nın askerî okula girmesi yalnızca gelecekteki mesleğini belirleyen bir tercih değildi. Annesinin çekincelerine rağmen sınava girmesi ve askerî eğitimi seçmesi, çocuklukta gördüğümüz bağımsızlık eğiliminin ilk somut uygulamalarından biriydi.

Osmanlı askerî okulları o yıllarda imparatorluğun Batı’daki bilim, teknoloji ve askerî örgütlenmeyle en yoğun temas kurduğu kurumlardan biriydi. Subay adayları yalnız talim öğrenmiyor; matematik, fen, haritacılık, yabancı dil, tarih ve modern askerî düşünceyle de karşılaşıyordu. Askerî okul Mustafa’ya düzen, disiplin, ölçülebilir başarı ve kendisini sınayabileceği yeni bir çevre verdi.¹

Selanik Askerî Rüştiyesi’nde özellikle matematik öne çıktı.

Burada hayatına ikinci bir isim girdi.

Bir ismin doğuşu

Yaygın anlatıya göre matematik öğretmeni Yüzbaşı Mustafa Efendi, aynı adı taşıyan öğrencileri birbirinden ayırmak ve genç Mustafa’nın matematikteki başarısını belirtmek için adına “Kemal” sözcüğünü ekledi.

“Kemal”; olgunluk, yetkinlik, tamlık anlamlarına gelir.

Ancak ismin kökeni konusunda tek anlatı bu değildir. Mustafa’nın hayranlık duyduğu Namık Kemal’den etkilenerek bu adı kendisinin benimsemiş olabileceği de ileri sürülmüştür. Kesin olarak hangisinin doğru olduğunu bilmiyoruz.²

Önemli olan şudur:

Çocuklukta yalnız Mustafa olan öğrenci artık çevresinde Mustafa Kemal adıyla tanınmaya başlamaktadır.

Bu dönemde akademik başarısı da belirgindir. Selanik Askerî Rüştiyesi’ni sınıfının üst sıralarında tamamladı ve eğitimine Manastır’da devam etti.

Okulun dışındaki eğitim

Manastır Askerî İdadisi, Mustafa Kemal’in zihinsel gelişiminde dönüm noktasıdır.

Manastır yalnız bir askerî okulun bulunduğu şehir değildi. Üçüncü Ordu’nun önemli merkezlerinden biriydi; Türkler, Slavlar, Rumlar, Ulahlar ve farklı toplulukların yaşadığı, milliyetçilik hareketlerinin, sınır çatışmalarının ve büyük devlet rekabetinin günlük hayatın parçası olduğu bir Rumeli şehriydi.

Okul programında matematik, fen bilimleri ve Fransızca önemli yer tutuyordu. Fakat Mustafa Kemal’in burada aldığı en önemli eğitimin bir bölümü ders programının dışındaydı. Arkadaşları, öğretmenleri, kitaplar ve çevresindeki siyasi olaylar onun dünyasını genişletmeye başladı.³

Manastır’dan mezun olduğunda artık yalnız asker olmak isteyen başarılı bir öğrenci değildi.

Tarih, edebiyat, siyaset ve toplum üzerine düşünen bir gençti.

“Bana yeni bir ufuk açtı”

Manastır’da Mustafa Kemal üzerinde kalıcı iz bırakan öğretmenlerden biri tarih öğretmeni Kolağası Mehmet Tevfik Beydi.

Tarihi yalnız savaşların ve hükümdarların sıralandığı bir ders olarak anlatmıyordu. Türk tarihine ilişkin güçlü bilgisi öğrencilerde tarih bilinci ve kimlik duygusu oluşturuyordu.

Mustafa Kemal yıllar sonra onun için:

“Bana yeni bir ufuk açtı.”

anlamına gelen bir minnet ifadesi kullanacaktır.⁴

Bu küçük cümle önemlidir.

Çünkü Mustafa Kemal’in ileride tarih üzerine olağanüstü ölçüde düşünmesinin ilk kaynaklarından birini gösterir.

Tarih artık onun için yalnız geçmiş değildi.

Şiir, hitabet ve sözcüğün gücü

Manastır’daki öğrenciler arasında Ömer Naci, Mustafa Kemal’in başka bir yönünü geliştirdi.

Ömer Naci şiire, edebiyata ve hitabete meraklıydı. Mustafa Kemal onun etkisiyle edebiyata daha fazla yöneldi; bir dönem şiir yazmaya da ilgi gösterdi. Öğretmenlerinden biri, şiirin onu askerlik çalışmalarından uzaklaştırabileceği konusunda uyardı.⁵

Mustafa Kemal şair olmadı.

Ama şiirden ve edebiyattan kazandığı şey kaybolmadı:

dilin gücü.

İleride askerlerine emir verirken, Meclis’te konuşurken veya topluma yeni bir hedef anlatırken kullandığı kısa, akılda kalan ve güçlü ifadelerde bu edebî duyarlılığın izini görmek mümkündür.

“Bulunur kurtaracak…”

Genç Mustafa’nın dünyasına güçlü biçimde giren isimlerden biri Namık Kemaldi.

Vatan, hürriyet ve millet kavramlarını edebiyatla birleştiren Namık Kemal’in eserleri dönemin askerî öğrencileri üzerinde güçlü etkiye sahipti.

Şairin umutsuzluk içeren dizelerinden birinin sonu şöyledir:

“Yok imiş kurtaracak bahtı kara maderini.”

Mustafa Kemal bunu değiştirir:

“Bulunur kurtaracak bahtı kara maderini.”⁶

Değişen yalnızca bir kelimedir:

Fakat zihinsel hareket büyüktür.

Var olan cümleyi olduğu gibi kabul etmez.

Umutsuz bir sonucu, çözümü olan bir probleme dönüştürür.

03’te psikobiyografinin bu cümlede “anne–vatan” bağlantısı kurduğunu gördük. 04 açısından ise başka bir özellik öne çıkar:

Bu davranış ileride okuduğu birçok düşünürde de görülecektir.

Bir arkadaş bazen bir okul kadar önemlidir

Mustafa Kemal’in Manastır’da kurduğu en önemli dostluklardan biri Ali Fethi Okyar ileydi.

Ali Fethi Fransızcayı Mustafa Kemal’den daha iyi biliyor ve Avrupa düşüncesine daha yakından ilgi duyuyordu.

Onun aracılığıyla Mustafa Kemal’in önüne yeni isimler geldi:

Rousseau, Voltaire, Montesquieu, Auguste Comte ve başka Fransız düşünürleri.⁷

Bu yalnız yeni kitaplarla tanışmak değildi.

Devlet nedir?

Hürriyet nedir?

İnsanların yönetime katılması ne anlama gelir?

Bir toplum neden ilerler veya geriler?

Gelenek ile modernleşme nasıl uzlaştırılabilir?

Bu sorular genç subay adayının askerî eğitimine başka bir katman ekledi.

Eksiklikten kaçmak yerine eksikliğin üzerine gitmek

Burada Mustafa Kemal’in öğrenme biçimini gösteren küçük ama çok değerli bir ayrıntı vardır.

Fransızcası başlangıçta güçlü değildi.

Öğretmeni birkaç kez bu konudaki yetersizliğinden yakındı. Mustafa Kemal bundan rahatsız oldu.

Fakat yaptığı şey:

“Ben yabancı dilde iyi değilim.”

deyip konuyu bırakmak olmadı.

Tatillerde Selanik’e döndüğünde özel Fransızca dersleri aldı ve çalışmasını artırdı. Böylece Fransızca eserleri okuyabilecek bir düzeye doğru ilerledi.⁸

Bu olay gelecekte tekrar tekrar göreceğimiz bir davranışı çok yalın biçimde gösterir:

Başarıyı yalnız güçlü taraflarını kullanarak değil, zayıf taraflarını geliştirerek artırmak.

Zafer kazanmak ile sonuç almak aynı şey değildir

Manastır yıllarında Osmanlı–Yunan Savaşı başladı.

Okuldaki genç subay adayları savaşı büyük heyecanla takip ediyor, hatta bazı öğrenciler savaşa katılmak istiyordu.

Osmanlı ordusu askerî açıdan başarılı olmasına rağmen büyük devletlerin müdahalesi ve diplomatik süreç, öğrencilerin beklediği siyasi sonucu doğurmadı.

Mustafa Kemal daha sonra bu dönemi anlatırken, öğretmenlerin başlangıçta Yunanistan’ın tamamının işgal edilebileceğini söylediklerini; ardından ateşkes haberinin okuldaki subayları büyük hayal kırıklığına uğrattığını hatırlayacaktır.

Kutlama için sokağa çıkan öğrenciler arasında bu kez kendisinin bulunmadığını özellikle belirtir.⁹

Bu deneyimin genç Mustafa’ya öğrettiği önemli bir gerçek vardı:

İleride askerî zaferi diplomasi ve siyasetle birlikte düşünmesinin erken zeminlerinden biri burada görülebilir.

Küçük şehirden imparatorluğun merkezine

13 Mart 1899’da Mustafa Kemal İstanbul’daki Mekteb-i Harbiye’ye girdi.

Burada eğitim daha ileri düzeydeydi ve askerî sistem güçlü biçimde Prusya-Alman askerî düşüncesinin etkisi altındaydı. Avrupa’dan çevrilen askerî kitaplar, taktik ve strateji dersleri, harita çalışmaları ve modern kurmaylık anlayışı subay eğitiminde önemli yer tutuyordu.¹⁰

Fakat İstanbul onun için yalnız daha büyük bir okul değildi.

Pera’nın sosyal hayatı, gazete ve kitapları, farklı insanlar ve siyasi tartışmalar genç öğrencinin önüne bambaşka bir dünya açtı.

İlk Harbiye yılındaki dağılma

Mustafa Kemal’in gelişimini daha anlamlı yapan ayrıntılardan biri, okul hayatının kusursuz bir başarı çizgisinden oluşmamasıdır.

İstanbul’daki ilk yılında Pera’nın sosyal hayatına fazlasıyla kapıldığı, arkadaşlarıyla gece hayatına yöneldiği ve derslerdeki odağının zayıfladığı aktarılır.

Kendisi de daha sonra bu dönemi gençlik heveslerinin ağır bastığı bir dönem olarak hatırlayacaktır.

Ama sonra yeniden çalışmaya döndü.

Akademik sıralaması hızla yükseldi ve 10 Şubat 1902’de Harbiye’yi sekizinci olarak tamamlayıp teğmen oldu. Ayrıntılı akademik incelemede bu derece mezun grubunun yaklaşık ilk yüzde ikisine karşılık gelmektedir.¹¹

Bu sahne bence özellikle değerlidir.

Çünkü Mustafa Kemal’i doğuştan kusursuz bir öğrenciye dönüştürmek yerine daha gerçek bir gelişim çizgisi gösterir:

Dağılabiliyor.

Fark ediyor.

Yeniden odaklanıyor.

Ve yükseliyor.

Kendini inşa etmek tam da budur.

Askerlik artık yalnız meslek değildir

Harbiye’deki başarısı Mustafa Kemal’e Mekteb-i Erkân-ı Harbiye, yani Harp Akademisi yolunu açtı.

Burada eğitim artık yalnız birlik sevk ve idaresi değildi.

Kurmay subay adayından büyük birlikleri, araziyi, lojistiği, istihbaratı, farklı kuvvetleri ve savaşın daha geniş siyasi çerçevesini birlikte düşünmesi bekleniyordu.

Mustafa Kemal özellikle taktik, strateji, askerî tarih ve gerilla savaşı konularına ilgi gösterdi. Napolyon’un seferleri ayrıntılı biçimde incelenen konular arasındaydı.¹²

Akademi yıllarında ülkenin siyasi durumu üzerine ilgisi de arttı.

Artık yalnız:

“Nasıl iyi subay olurum?”

sorusunu sormuyordu.

Yeni soru giderek şöyle şekilleniyordu:

Abdülhamid döneminde siyasal yayınlar ve muhalif fikirler sıkı biçimde denetleniyordu.

Mustafa Kemal, okul yıllarında Namık Kemal gibi yazarların eserlerini gizlice okuduklarını daha sonra kendisi anlatacaktır.

Bir grup arkadaşıyla gizli bir yayın çıkarmaya da giriştiler.

Bu dönemde siyasal düşünce artık yalnız okunan kitaplardan ibaret değildi.

Fikir → tartışma → örgütlenme → eylem

çizgisi belirmeye başlamıştı.¹³

11 Ocak 1905’te Harp Akademisi’nden kurmay yüzbaşı olarak mezun olduğunda yalnız eğitimli bir subay değil, imparatorluğun nasıl kurtarılması gerektiğini düşünmeye başlamış genç bir kurmaydı.

İlk görev yerlerinden biri Suriye oldu.

Birçok insan için okulun bitmesi yoğun okuma döneminin de sona ermesi anlamına gelebilirdi.

Mustafa Kemal’de bunun tersi oldu.

Görevleri ağırdı. Vergi tahsilinden eşkıya takibine, bölgesel isyanlara ve askerî eğitime kadar farklı sorunlarla uğraşıyordu.

Buna rağmen kişisel çalışma düzenini sürdürdü.

Defterlerinde ilk İslam savaşlarından Waterloo’ya kadar askerî tarih notları bulunur. Napolyon, Wellington, Blücher ve Grouchy’nin hareketlerini inceler.

Fakat okudukları yalnız askerî konular değildir.

Schiller, Shakespeare, Rousseau, Ahmed Midhat, Fransız kralları ve Amerikan yaşamı üzerine metinler de okuma alanının içindedir.¹⁴

Suriye’de bir çadırın içinde bile kitap okumaya devam eden genç subayın eğitimi artık okuldan bağımsızlaşmıştır.

Benjamin Franklin ile karşılaşma

Bu bölümün en çarpıcı belgelerinden biri Kasım 1907 tarihlidir.

Mustafa Kemal, Benjamin Franklin hakkında hazırlanmış 79 sayfalık bir çeviri okur.

Defterinde Franklin’i:

“Bu büyük insan”

diye anar.

Franklin’in bilim, teknoloji, yayıncılık, diplomasi ve Amerikan bağımsızlığı içindeki çok yönlü yaşamıyla ilgilenir.

Fakat onu asıl etkileyen yalnız Franklin’in başarıları değildir.

Mustafa Kemal, Franklin’in 13 erdeminin tamamını kendi defterine geçirir.¹⁵

Bunlar:

1. Riyazet — ölçülülük

2. Sükût — dinleme ve gereksiz konuşmama

3. İntizam — düzen

4. Metanet — başladığını tamamlama

5. Tasarruf

6. Sa’y — çalışkanlık

7. İstikamet — doğruluk

8. Hakkaniyet — adalet

9. Sükûn — talihsizlik karşısında zihinsel denge

10. İtidal — aşırılıktan kaçınma

11. Nezafet — temizlik

12. İffet / Namus

13. Tevazu

Mustafa Kemal ilk on iki erdem için açıklamalar yazar.

Tevazu başlığını ise açıklamasız bırakır.¹⁶

Bu küçük boşluğun nedenini bilmiyoruz.

Ama listenin kendisi çok daha önemlidir.

Çünkü elimizde artık bir başkasının Mustafa Kemal hakkında söylediği:

“Çalışkandı.”

“Disiplinliydi.”

“Karakterliydi.”

gibi bir değerlendirme yoktur.

Elimizde genç Mustafa Kemal’in kendi not defteri vardır.

Ve bu defter bize şunu gösterir:

Franklin yalnız bilgili olduğu için ilgisini çekmiyordu.

Kendisine:

Nasıl yaşamalıyım?

Nasıl çalışmalıyım?

Nasıl davranmalıyım?

Bir işi nasıl tamamlamalıyım?

Duygumu nasıl kontrol etmeliyim?

İnsanlara nasıl davranmalıyım?

sorularını sormuş bir insandı.

Mustafa Kemal de aynı sorularla ilgileniyordu.

Bu nedenle bu belge, “Atatürk zaten bütün bu özelliklerle doğmuştu” anlatısından çok daha öğreticidir.

13 erdem listesinin sonunda Franklin’den bir düşünceyi daha not eder:

“Tembel vatandaşlara yararlı hiçbir şey gösteremezsiniz.”¹⁷

Bu cümle genç subayın yalnız kendi karakteriyle ilgilenmediğini de düşündürür.

İnsanların eğitimi, toplumun niteliği ve bir ülkenin yükselmesi için bireyin çalışma ahlakının önemini düşünmektedir.

Yıllar sonra eğitim, kültür ve yurttaşlık meselelerine göstereceği yoğun ilginin entelektüel kökleri artık giderek görünür olmaktadır.

Bilgiyi uygulamaya çevirme

Suriye’de görev yaptığı birliklerin eğitim ve disiplin düzeyini yetersiz bulduğunda yalnız şikâyet etmedi.

Subay ve askerlerle eğitim çalışmaları yaptı; emirlerinin anlaşıldığını görmek için onları doğrudan takip etti.

Yani onun öğrenme anlayışı:

Oku → bil → anlat

noktasında bitmiyordu.

Asıl çizgi:

biçimindeydi.¹⁸

Bu davranış daha sonra askerî komutasında ve devlet kuruculuğunda sürekli tekrarlanacaktır.

Bu yılların tamamına yukarıdan baktığımızda belirgin bir örüntü ortaya çıkar:

Öğretmenden öğreniyor ama öğretmeni putlaştırmıyor.

Arkadaşından öğreniyor ama arkadaşını taklit etmiyor.

Kitap okuyor ama yazılanı olduğu gibi kabul etmiyor.

Eksikliğini görüyor ve üzerine çalışıyor.

Kendi tecrübesini kayda geçiriyor.

Başkasının yöntemini inceliyor ve kendisine uygun olanı alıyor.

Bilgiyi saha deneyimiyle sınayıp yeniden değerlendiriyor.

Bu, ileride bilişsel psikolojide üstbiliş —metacognition— diye adlandırılacak kavramla da ilginç biçimde örtüşür: insanın yalnız düşünmesi değil, kendi düşünme ve öğrenme sürecini de gözlemleyip yönetmesi. Bilişsel psikoloji açısından Atatürk’ün liderliği üzerine yapılan çalışmalarda bu özellik özellikle vurgulanmıştır.¹⁹

Burada elbette Mustafa Kemal’e geriye dönük psikolojik test uygulamıyoruz.

Ama davranış örüntüsü açıktır:

Bu Sayfanın Sonucu

03’te çevresinin şekillendirdiği güçlü bir çocuk görmüştük.

04’ün sonunda ise farklı bir Mustafa Kemal vardır.

Artık kendi gelişim sürecinin aktif öznesidir.

Ailesinden aldığı miras vardır.

Ama onunla yetinmez.

Okuldan aldığı eğitim vardır.

Ama onunla yetinmez.

Doğal zekâ vardır.

Ama onunla yetinmez.

Bu nedenle Mustafa Kemal’in gelişiminin belki de en önemli anahtarlarından biri şudur:

1907’de Franklin’in erdemlerini defterine yazan genç kurmay henüz Gazi Mustafa Kemal değildir.

Fakat artık elinde savaş meydanına götüreceği üç büyük araç vardır:

eğitim,

kendi kendini eğitme alışkanlığı,

ve gelişmeye devam eden bir karar zihni.

Bir sonraki bölümde artık onun ne okuduğunu değil:

göreceğiz.

Mustafa Kemal’in askerî hayatını yalnız savaşların kronolojik bir listesi olarak okumak, onun asıl farkını kaçırır.

Çünkü Trablusgarp’tan Büyük Taarruz’a kadar karşılaştığı savaş türleri birbirinden çok farklıdır:

gerilla savaşı,

amfibi çıkarma savunması,

siper savaşı,

dağ savaşı,

geri çekilme harekâtı,

mevzi savunması,

manevra savaşı,

geniş çaplı takip ve imha harekâtı.

Aynı insanın bütün bu ortamlarda başarılı olması, yalnız cesaret veya tek bir parlak savaş anıyla açıklanamaz.

Tekrarlanan bir düşünme biçimi vardır:

Durumu hızla kavra.

Kritik noktayı bul.

Zamanın değerini hesapla.

Bilgi eksik olsa bile gerekli anda sorumluluk al.

Hazır değilsen bekle.

Karar anı geldiğinde kuvveti kritik noktada yoğunlaştır.

Sonucu alıncaya kadar takip et.

Austin Bay, Mustafa Kemal’in askerî kariyerini anlatan kitabına çok iddialı bir alt başlık verir:

“Lessons in Leadership from the Greatest General of the Ottoman Empire.”

Bay’in asıl vurgusu ise “en büyük” sıfatından daha öğreticidir. Mustafa Kemal’i yalnız iyi savaşan bir subay değil; taktik, operasyonel, stratejik ve nihayet büyük strateji düzeylerinde düşünebilen bir asker-devlet adamı olarak ele alır.¹

Bu bölümün sorusu bu nedenle şudur:

Ordunun sınırlı olduğu yerde insan örgütlemek

İtalya 1911’de Trablusgarp’a saldırdığında Osmanlı Devleti bölgeye güçlü ve düzenli bir ordu gönderemedi.

Mustafa Kemal ve başka genç Osmanlı subayları bölgeye gizlice ulaştılar.

Burada karşılarına klasik bir cephe savaşı çıkmadı.

Yerel Arap ve Berberi aşiretleriyle ilişki kurmak, onları örgütlemek, silahlandırmak ve İtalyan düzenli kuvvetlerine karşı dağınık birliklerle mücadele etmek gerekiyordu.

Mustafa Kemal özellikle Tobruk ve Derne çevresindeki harekâtta hem askerî hem siyasi becerilerini kullandı. Yerel aşiretlerin desteği olmadan savaşın sürdürülemeyeceğini görmek zorundaydı. Austin Bay bu dönemi, Mustafa Kemal’in aşiret siyaseti ile düzensiz savaş becerilerini birlikte kullanmayı öğrendiği önemli bir saha tecrübesi olarak değerlendirir.²

Burada öğrendiği ders yalnız:

“Nasıl savaşılır?”

değildi.

Aynı zamanda:

“İnsanlar ortak bir amaç etrafında nasıl örgütlenir?”

sorusuydu.

Bu deneyim birkaç yıl sonra Anadolu’da çok daha büyük ölçekte karşısına çıkacaktır.

Yenilginin öğrettikleri

1912–1913 Balkan Savaşları Osmanlı ordusu için ağır bir yıkım oldu.

Mustafa Kemal’in doğduğu Selanik kaybedildi.

Manastır kaybedildi.

Rumeli’nin büyük bölümü birkaç ay içinde elden çıktı.

Bu yalnız coğrafi kayıp değildi. Mustafa Kemal’in çocukluk ve gençlik dünyasının büyük kısmı artık başka devletlerin sınırları içindeydi.

Yıllar sonra bu yenilgiyi değerlendirirken üç temel sorun üzerinde durdu:

sürpriz,

seferberlik için yeterli zamanın bulunmaması,

iyi hazırlanmış planların eksikliği.

Onun ifadesiyle eski askerî zihniyet çökmüştü; ülkenin “gerçekten büyük bir Türk ordusuna” ihtiyacı vardı.³

Buradaki ders daha sonra Büyük Taarruz’da tersine çevrilecektir:

Sürprize uğrama → sürpriz yarat.

Hazırlıksız yakalanma → aylarca hazırlan.

Dağınık planlama → tek hedef etrafında yoğunlaş.

Başarılı komutan yalnız kazandığı savaşlardan öğrenmez.

“Winning Time” — Zaman Kazanmak

Austin Bay, kitabına Çanakkale’den başlar.

Bölümün adı:

Zaman kazanmak.

25 Nisan 1915 sabahı Anzak birlikleri Arıburnu kıyılarına çıktı.

Mustafa Kemal’in 19. Tümeni ihtiyat kuvvetiydi. Çıkarmanın tam yeri ve büyüklüğü hakkında bilgi eksikti. Mustafa Kemal yaklaşık iki saat üst komutanlığından açık yönlendirme almaya çalıştı.

Sonra beklemeyi bıraktı.

57. Alay’ı yanına alarak kritik yükseltilere hareket etti.

Burada mesele yalnız düşmanı görmek değildi.

Mustafa Kemal arazinin anlamını gördü.

Conkbayırı–Sarıbayır sırtları ele geçirilirse düşman yarımadanın iç kesimlerine hâkim olabilecek; Çanakkale Boğazı’nın savunması çok daha büyük tehlikeye girecekti.

Austin Bay’in ifadesini Türkçeleştirirsek Mustafa Kemal, o sabah:

“Dürbün” burada gerçek dürbünün ötesinde bir metafordur.

Komutanın görevi:

şu anda ne olduğunu görmek,

birkaç saat sonra ne olacağını tahmin etmek,

ve bugünkü küçük kararın büyük sonucu nasıl değiştireceğini anlayabilmektir.

Birkaç dakikanın değeri

Mustafa Kemal yükseltiye çıktığında geri çekilen Osmanlı askerleriyle karşılaştı.

Cephaneleri tükenmişti.

Arkasından Avustralyalı birlikler ilerliyordu.

Mustafa Kemal geri çekilmelerini durdurdu.

Süngü taktırdı.

Askerleri yere yatırdı.

Karşıdaki birlik de bunun yeni bir savunma veya saldırı hazırlığı olduğunu düşünerek durdu.

Kısa süre sonra 57. Alay yetişti.⁴

Austin Bay’in buradaki yorumu çok önemlidir:

Bu birkaç dakika:

takviyenin yetişmesine,

savunmanın kurulmasına,

karşı taarruzun başlamasına

imkân verdi.

Zaman bazen bir askerî kaynak kadar somuttur.

Mermi biter.

İnsan azalır.

Ama birkaç dakika kazanılırsa savaşın seyri değişebilir.

İşte Bay’in “Winning Time” kavramı budur.

Mustafa Kemal daha sonra 57. Alay’a savaş tarihinin en bilinen emirlerinden birini verdi:

“Ben size taarruzu emretmiyorum, ölmeyi emrediyorum.”

Emrin devamındaki esas mantık daha önemlidir:

Kendi birlikleri ölünceye kadar geçecek sürede başka kuvvetlerin ve komutanların yetişmesi mümkün olacaktır.

Yine aynı kavram:

Emrin sertliği bugünden okunduğunda sarsıcıdır.

Ancak o anki askerî sorun, düşmanla kendisi arasındaki mesafe ve geriden gelen takviyenin ihtiyacı birlikte düşünüldüğünde amaç açıktır:

Mustafa Kemal o anda bütün bilgileri bilmiyordu.

Üstlerinden kesin bir emir almamıştı.

Sonucun nasıl gelişeceğini garanti edemezdi.

Ama kritik şeyleri biliyordu:

Düşman çıktı.

Yükseklik kritik.

Kendi kuvveti yakında.

Düşman önce ulaşırsa sonuç çok ağır olabilir.

Dolayısıyla mesele “emre itaat mi, emre karşı gelmek mi?” değildi.

Mesele:

1918’de Karlsbad’da defterine yazacağı düşünce bu davranışın kendi zihnindeki karşılığı gibidir:

“Komutanların en büyük cesareti, sorumluluk almaktan korkmamaktır.”⁵

İlk başarının tesadüf olmadığını göstermek

Çanakkale’de Mustafa Kemal’in önemi yalnız 25 Nisan’la sınırlı değildir.

Aylar sonra Müttefikler yeni ve büyük bir saldırı hazırladı.

Mustafa Kemal daha önce savunmadaki zayıf noktayı işaret etmiş, düşmanın Conkbayırı üzerinden geniş bir çevirme hareketine girişebileceğini söylemişti.

Üst komutanlık bu ihtimali yeterince ciddi görmedi.

6 Ağustos’ta saldırı tam bu bölgeden başladı.

Kriz büyüyünce Liman von Sanders, 8 Ağustos’ta Mustafa Kemal’i Anafartalar Grubu’nun, altı tümeni kapsayan büyük bir kuvvetin komutanlığına getirdi.

Mustafa Kemal süratle savunmayı düzenledi ve karşı taarruz başlattı.

10 Ağustos’taki harekâtta bizzat ön safta bulundu.

Göğsüne gelen şarapnel parçasını cebindeki saat durdurdu.

Komutaya devam etti.⁶

Edward J. Erickson bu dönemin Mustafa Kemal’i yalnız tümen komutanı olarak değil, kolordu ölçeğinde büyük kuvvetleri idare edebilen bir muharebe komutanı olarak ortaya çıkardığını vurgular.

Çanakkale’den çıktığında artık ordunun içinde tanınan bir subaydı.

Burada önemli bir ayrım gerekir.

Çanakkale zaferi:

tek bir insanın eseri değildi.

Esat Paşa vardı.

Liman von Sanders vardı.

Başka Osmanlı ve Alman komutanları vardı.

Ve her şeyden önce yüz binlerce asker vardı.

Fakat Mustafa Kemal’in bazı kritik zaman ve mekânlarda aldığı kararların savaşın seyri üzerinde olağanüstü etkisi olduğu hem Türk hem yabancı askerî tarih çalışmalarında belirgindir.

Onu farklılaştıran şey:

savaşın tamamını tek başına yönetmesi değil, kritik anı diğerlerinden önce görmesi ve o anda sorumluluğu üstlenmesidir.

Tecrübeden yöntem çıkarmak

Çanakkale’den sonra Mustafa Kemal’in rütbesi ve sorumluluğu büyüdü.

Kolordu’nun komutanı oldu.

Bitlis–Muş bölgesindeki yaklaşık yüz kilometrelik cephede Rus kuvvetlerine karşı görev yaptı.

Ancak bu dönemin Halâskâr Navigatörü açısından en ilginç belgesi bir savaş değil, yedi sayfalık küçük bir talimattır.

Mustafa Kemal, subayları için:

“Taktik Meselenin Halli ve Emirlerin Suret-i Tahririne Dair Nasâyih”

niteliğinde bir kolordu emri hazırladı.⁷

İlk cümle doğrudan zihnin nasıl çalışması gerektiğini anlatır:

Bir taktik problemi çözmeden önce onu başından sonuna birkaç kez “sükûnet-i fikirle” incelemek gerekir.

Ardından:

Görev nedir?

Durum nedir?

Arazi ne söylüyor?

Düşman ne yapabilir?

Bilmediğim ne var?

soruları gelir.

Ve çok önemli bir zihinsel hareket ister:

Yani:

Düşmanı aptal varsayma.

Onun imkânlarını da düşün.

Kararını bundan sonra ver.

Artık Çanakkale’deki sezgi, yazılı yönteme dönüşmektedir.

Daha büyük ölçek, daha karmaşık savaş

Kafkas Cephesi Çanakkale’den farklıydı.

Dağlık arazi, uzun ikmal hatları, düzensiz kuvvetler, yerel aşiretlerle ilişkiler ve büyük sivil nüfus hareketleri vardı.

Mustafa Kemal yalnız düşman kuvvetlerini yönetmek zorunda değildi; yerel yöneticiler, aşiret reisleri ve sivil halkla da ilişki kurması gerekiyordu.

Kolordu’nun sorumluluk alanında Muş ve Bitlis’in yeniden ele geçirilmesinde önemli rol oynadı.⁸

Buradaki gelişim:

tümen → kolordu

ölçeğindeki değişimdir.

Artık yüzlerce metreyi değil, yüz kilometrelik cepheyi düşünmektedir.

Bazen iyi komutan saldıran değil, ordusunu kurtaran komutandır

1918’de Osmanlı ordusu artık büyük ölçüde tükenmişti.

Mustafa Kemal 7. Ordu Komutanı olarak Filistin cephesine geldiğinde İngiliz General Allenby’nin kuvvetleri insan, hareketlilik ve malzeme bakımından büyük üstünlüğe sahipti.

19 Eylül’de İngiliz taarruzu başladı.

Ordu cephesinin çökmesi Mustafa Kemal’in 7. Ordusunun gerisini tehdit etti.

Bu durumda “sonuna kadar mevzide kalmak” kahramanca görünebilirdi.

Ama ordunun yok olması anlamına gelebilirdi.

Mustafa Kemal geri çekilme emri verdi.

Şam kaybedildi.

Halep’e çekildi.

Ve çok ağır koşullara rağmen elindeki kuvvetlerin önemli bölümünü Anadolu’nun kuzeyine çıkararak savaşabilir bir çekirdek kuvvet hâlinde tutmayı başardı.⁹

Edward Erickson bu geri çekilmeyi özellikle önemser.

Takip eden daha hızlı bir düşman karşısında düzenli geri çekilmenin askerlikte en zor harekâtlardan biri olduğunu ve Mustafa Kemal’in son derece zor koşullarda ordunun komuta bütünlüğünü korumayı başardığını belirtir.

Buradaki ders:

Bazen asıl hedef:

Mondros’tan sonra Mustafa Kemal’in karşısındaki sorun artık tek bir cephe değildi.

İşgaller vardı.

Dağıtılmış bir ordu vardı.

Yerel direniş örgütleri vardı.

İstanbul Hükûmeti vardı.

Büyük devletler vardı.

İç ayaklanmalar vardı.

Ve düzenli ordu hâline gelmemiş silahlı gruplar vardı.

Bu nedenle Millî Mücadele’nin askerî liderliği, yalnız savaş meydanı komutanlığı değildi.

Mustafa Kemal:

askeri,

meclisi,

bürokrasiyi,

yerel direnişi,

diplomasiyi,

kamuoyunu

aynı hedefe bağlamak zorundaydı.

Gawrych bu mücadelede askerî başarının yalnız Mustafa Kemal’in bireysel kararlarından doğmadığını özellikle vurgular. Kazım Karabekir, Ali Fuat, Fevzi Çakmak, İsmet İnönü ve diğer komutanların tecrübesinden yararlandı; danışma ve yetki devri sistemin önemli parçalarıydı.

Bu ileride 07 · Liderliğin İç Mimarisi’nde daha ayrıntılı ele alınacak.

Toprağı mı koruyacaksın, orduyu mu?

Temmuz 1921’de Türk ordusu Kütahya–Eskişehir muharebelerinde ağır baskı altına girdi.

Mustafa Kemal’in önünde zor bir karar vardı.

Mevcut mevzilerde direnmek siyasi açıdan daha iyi görünebilirdi.

Geri çekilmek ise:

toprak kaybı,

halkta endişe,

Meclis’te eleştiri

demekti.

Ama ordu burada imha edilirse Millî Mücadele’nin askerî gücü ortadan kalkabilirdi.

Bu nedenle orduyu Sakarya Nehri’nin doğusuna çekme kararı alındı.

Yaklaşık 30.000 asker düzenli biçimde geri çekildi.

1918’de Suriye’de gördüğümüz düşünce yeniden ortaya çıkar:

Çünkü mevzi yeniden alınabilir.

İmha olmuş orduyu yeniden yaratmak çok daha zordur.

Başkomutan

Kriz Ankara’ya yaklaşmıştı.

TBMM, Mustafa Kemal’e Başkomutanlık yetkisi verdi.

Artık siyasi lider aynı zamanda ordunun doğrudan en üst komutanıydı.

7–8 Ağustos’ta yayımladığı Tekâlif-i Milliye Emirleri savaşın yalnız ordunun değil, bütün toplumun kaynaklarıyla yürütüleceğini ortaya koydu.

Giysi, yiyecek, taşıma araçları, hayvan, silah ve çeşitli malzemeler belirli esaslarla ordunun kullanımına alınmaya başladı.¹⁰

Burada savaş anlayışı değişiyordu:

Ordu tek başına savaşmıyordu.

aynı hedefe bağlanıyordu.

Gawrych, Mustafa Kemal’in daha sonra bu üç unsuru zafer hazırlığının temel araçları olarak gördüğünü belirtir.

Savunma çizgisi kırılırsa savaş bitmez

23 Ağustos 1921’de Sakarya Muharebesi başladı.

Yunan ordusu Ankara yönünde ilerliyordu.

Savaş günlerce sürdü.

Savunma bazı noktalarda kırılıyor, birlikler geri çekilmek zorunda kalıyordu.

Klasik anlayışta tek bir savunma hattının kırılması büyük tehlike yaratabilirdi.

Mustafa Kemal’in ünlü emri burada doğdu:

“Hattı müdafaa yoktur, sathı müdafaa vardır. O satıh bütün vatandır.”

Bu söz yalnız güzel bir ifade değildir.

Bir askerî düşünce değişikliğidir.

Birlik:

geri çekilir,

yeni yerde tutunur,

komşu birlikle bağlantı kurar,

savaşa devam eder.

Yani savaş alanı tek çizgiden geniş bir derinlik alanına dönüşür.

Bu yaklaşım aynı zamanda Mustafa Kemal’in zihinsel esnekliğinin askerî karşılığıdır:

Sakarya zaferinden sonra TBMM, 19 Eylül 1921’de Mustafa Kemal’e:

Gazi unvanını

ve

Mareşal rütbesini

verdi.¹¹

Bundan sonra tarih sahnesindeki adı:

olacaktır.

Ancak askerî açıdan daha önemli soru şuydu:

Saldırmamak da bir komuta kararıdır

Sakarya’dan sonra psikolojik üstünlük Ankara’ya geçmişti.

Toplum kesin sonuç bekliyordu.

Meclis’te taarruz talepleri vardı.

Ama Mustafa Kemal hemen saldırmadı.

Yaklaşık bir yıl boyunca ordu yeniden örgütlendi.

Eğitim yapıldı.

Silah ve cephane biriktirildi.

Komuta yapısı istikrara kavuşturuldu.

Süvari kuvveti geliştirildi.

Diplomatik ortam izlendi.

Gawrych’in değerlendirmesine göre Mustafa Kemal, diplomatik yolların tükendiğine, halkın daha fazla bekletilemeyeceğine ve ordunun yeterince eğitilip yeniden örgütlendiğine kanaat getirdikten sonra Büyük Taarruz’a karar verdi.

Bu, Atatürk liderliğinin en önemli paradokslarından biridir:

Çanakkale’de:

Büyük Taarruz öncesinde:

Çünkü liderlikte doğru davranışın adı her zaman “hız” değildir.

Doğru davranış:

Aynı özellik: Zamanlama

Burada iki farklı liderlik çalışması aynı noktada birleşir.

Austin Bay Mustafa Kemal’in askerî liderliğini “Winning Time” kavramıyla açıklar.

Adnan Nur Baykal ise Atatürk’ün 50 liderlik özelliği arasında ayrı ayrı:

“Zaman Mevhumuna Sahip Olma”

ve

“Zamanlama Yeteneği”

başlıklarını koyar.¹²

Birinci özellik:

İkincisi:

Çanakkale’de birkaç dakika kazanmak ile 1922’de bir yıl beklemek ilk bakışta zıt davranışlardır.

Aslında aynı liderlik becerisinin iki biçimidir.

Gücü her yere değil, kritik yere yığmak

1922 Ağustos’unda Türk ve Yunan ordularının toplam kuvvetleri birbirine yakın olsa da Mustafa Kemal’in planı cephe boyunca eşit güç kullanmak değildi.

Ana fikir:

düşmanı başka yerlerde tut,

asıl saldırı bölgesini gizle,

gücü Afyon’un güneyinde yoğunlaştır,

cepheyi kır,

süvariyi düşmanın arkasına gönder,

geri çekilme yollarını kes.

Türk ordusu ana saldırı bölgesinde belirgin yerel üstünlük oluşturdu.

Austin Bay bunu “sledgehammer + scythe” — balyoz ve tırpan mantığına benzetir:

Piyade ve topçu hattı kıracak.

Süvari arkaya geçerek geri çekilmeyi kesecek.¹³

Gawrych ise özellikle V. Süvari Kolordusu’nun aylarca bu görev için hazırlandığını; Büyük Taarruz planında düşmanın operasyonel derinliğine sızmasının merkezî rol oynadığını gösterir.

Büyük Taarruz’u yalnız:

“Mustafa Kemal’in kafasında oluşturduğu plan”

olarak sunmak tarihsel olarak eksik olur.

Gawrych planın birçok babası olduğunu özellikle vurgular.

Fevzi Çakmak,

İsmet İnönü,

ordu komutanları,

kolordu komutanları

ve kurmay heyetleri planın olgunlaşmasına katkıda bulundu.

Mustafa Kemal’in farkı:

ortak askerî aklı kullanarak nihai sorumluluğu üstlenmesi ve planı tek hedefe bağlamasıydı.

Bu, liderlik açısından çok daha güçlü bir başarıdır.

Ankara’da çay, cephede Başkomutan

Taarruz hazırlığı büyük gizlilik içinde yürütüldü.

Birliklerin önemli bölümü gece hareketleriyle güney bölgesine kaydırıldı.

Diplomatik görüşmeler sürdürülerek Ankara’nın hâlâ barış seçeneklerini değerlendirdiği görüntüsü korundu.

Mustafa Kemal’in Ankara’daki sosyal programının devam ettiği izlenimi dahi kullanıldı.

20 Ağustos’ta Akşehir’e geçti.

25 Ağustos’ta cephe karargâhına ulaştı ve Ankara ile haberleşme kesildi.

Burada:

askerî hareket + diplomasi + bilgi yönetimi + aldatma

tek plana bağlanmıştır.

Austin Bay’in “unified action” dediği düşüncenin somut örneklerinden biridir.

26 Ağustos sabaha karşı.

Mustafa Kemal,

Fevzi Çakmak,

İsmet İnönü

ve 1. Ordu Komutanı Nurettin Paşa

Kocatepe’de taarruzun başlamasını izliyordu.

Saat 05.00 civarında topçu ateşi başladı.

Ardından piyade hücumu geldi.

İlk gün tüm hedeflere ulaşılamadı.

Bu önemlidir.

Bazı birlikler durdu.

Bazı saldırılar başarısız oldu.

Komuta kademesi planı duruma göre değiştirmek zorunda kaldı.

27 Ağustos sabahı kritik yükseltilerin ele geçirilmesiyle Yunan savunması kırılmaya başladı.

Afyon boşaltıldı.

Türk süvarisi düşmanın arkasına ilerledi.

Artık savaşın niteliği değişmişti:

Başkomutan savaşın ayrıntısına geri dönüyor

30 Ağustos’taki Dumlupınar Muharebesi, daha sonra:

adıyla anılacaktır.

Mustafa Kemal savaşı daha sonra Zafertepe adı verilen alçak bir tepeden izledi ve yönetti.

Burada ilginç bir sahne vardır.

Bir tümenin topçusunun ilerleyen piyadeyi yeterince desteklemediğini fark etti.

Tümen komutanını çağırdı.

Topçuyla piyade arasındaki bağlantının sağlanmasını ve topçunun öne alınmasını emretti.¹⁴

Başkomutan artık bütün savaşın stratejik sorumlusudur.

Ama gerektiğinde hâlâ:

görmektedir.

Bu, onun düşünme ölçeğinin ilginç özelliğidir:

bütünü görürken ayrıntıyı kaybetmemek.

30 Ağustos zaferi büyük olmasına rağmen savaş alanındaki plan kusursuz biçimde tamamlanmadı.

Türk kuvvetleri Yunan ordusunun bütününü kapatan çemberi tamamen kapatamadı.

Yaklaşık 7–8 bin kişilik bir kuvvet gece oluşan boşluktan çıkabildi.

Bu ayrıntıyı çıkarmaya gerek yok.

Tam tersine anlatıyı daha güçlü yapar.

Çünkü başarı:

“Plan kusursuz işledi.”

hikâyesinden doğmuyor.

Gerçek savaşta planlar bozulur.

Birimler yorulur.

Düşman karşı koyar.

Beklenmeyen boşluklar oluşur.

Büyük komutanlığın değeri, kusursuz plan yazmak değil:

Takip

30 Ağustos akşamı artık Yunan ordusunun büyük bölümü ağır darbe almıştı.

Burada harekât durdurulabilirdi.

Mustafa Kemal ise baskının sürmesini istedi.

1 Eylül’de gelen emir:

“Ordular! İlk hedefiniz Akdeniz’dir. İleri!”

9 Eylül’de Türk birlikleri İzmir’e girdi.

Bu bölüm, Mustafa Kemal’in liderlik anlayışındaki bir başka temel çizgiyi gösterir:

Bir cephe kırıldı diye savaş bitmez.

Düşmanın toparlanma imkânı ortadan kaldırılmalı ve siyasi hedefe ulaşılmalıdır.

Adnan Nur Baykal’ın derlediği çarpıcı anılardan biri Büyük Taarruz öncesine aittir.

Mustafa Kemal Ankara’dan ayrılmadan önce çevresindekilere:

Taarruz haberini aldıktan sonra hesap edin; on beşinci gün İzmir’deyiz.

anlamında bir öngörüde bulunur.

İzmir’e dönüşünde aynı kişilerden bazılarını görünce:

“Bir gün yanılmışım.”

der.

Türk ordusu İzmir’e taarruzun on dördüncü gününde ulaşmıştır.¹⁵

Anekdotun değeri kehanet olmasında değildir.

Şunu gösterir:

Mesafe.

Düşmanın muhtemel çözülmesi.

Birliklerin yürüme hızı.

Takip temposu.

Ve hedef.

Hepsi zihindeki zaman çizgisinin parçalarıdır.

Zaferi açıklarken bile harita

Yıllar sonra Çanakkale’de karşısında savaşmış General William Birdwood Mustafa Kemal’e:

“Bizi nasıl yendiniz?”

diye sorar.

Mustafa Kemal kâğıt ve kalem ister.

Cepheyi kroki çizerek anlatmaya başlar.

Bir noktada neden ilerlemediklerini sorar.

Birdwood yorgunluktan söz eder.

Başka bir aşamada susuzluğu anlatır.

Mustafa Kemal’in anlatısında savaşın sonucu:

bağlanır.¹⁶

Bu da onun askerî düşünme biçimiyle uyumludur:

harita, mesafe, arazi, zaman, insan kapasitesi.

Bir başka anekdotta gazeteciler zaferden sonra:

“Zaferi neyle kazandınız?”

diye sorarlar.

Mustafa Kemal’in cevabı:

Bu cevap gerçek savaşın romantik görüntüsünün arkasındaki görünmez sistemi anlatır.

Komutanın bilgiye ihtiyacı vardır.

Bilgi gecikirse karar gecikir.

Karar gecikirse birlik gecikir.

Dolayısıyla:

Adnan Nur Baykal bu anıyı bilgi toplama yeteneği başlığı altında kullanır.¹⁷

Mustafa Kemal’in askerî kariyerine Austin Bay’in çerçevesiyle bakıldığında gelişim daha net görülür.

Birliklerin savaş alanındaki hareketi.

Arıburnu.

Birden fazla büyük birliğin aynı harekât içinde yönetilmesi.

Anafartalar · 16. Kolordu.

Askerî harekâtın savaşın genel hedeflerine bağlanması.

Sakarya · Büyük Taarruz.

Askerî güç + diplomasi + siyaset + ekonomi + kamuoyu.

Millî Mücadele.

Bay özellikle Mustafa Kemal’in yeteneğinin yalnız savaş alanında kalmadığını; taktikten başlayıp grand strategy düzeyine kadar uzandığını vurgular.

Bu, “iyi general” ile Mustafa Kemal arasındaki farkı anlamak için önemlidir.

WAR · Wins Above Replacement

2017’de Ethan Arsht, beyzboldaki Wins Above Replacement — WAR yaklaşımını askerî tarihe uygulamayı denedi.

Temel soru:

Model, binlerce muharebeden toplanan verileri kullanarak komutanın beklenenden fazla veya eksik katkısını tek sayıya dönüştürmeye çalışır.

Bu hakemli askerî tarih standardı veya kesin ‘en iyi general’ ölçüsü değildir. Veri kaynağı ve model varsayımları nedeniyle önemli sınırlılıkları vardır. Arsht da WAR’ın kusursuz olmadığını açıkça belirtir.

Halâskâr Navigatörü’nde kullanacağımız karşılaştırma:

Bunu:

“Atatürk bilimsel olarak dünyanın 12. en iyi generalidir.”

diye yazmayacağız.

Doğru ifade:

“Askerî muharebe sonuçlarını sabermetrik bir WAR modeliyle karşılaştıran bağımsız bir veri çalışmasında Mustafa Kemal, üst sıralarda yer almaktadır.”

Bu çalışma özellikle taktik/muharebe performansını sayısallaştırmaya çalışır.

Atatürk’ün:

devlet kuruculuğu,

diplomasi,

siyasi liderlik,

kurumsal miras

gibi çok daha geniş rolünü ölçmez.

Bunun için ileride bambaşka bir araştırmaya, Ludwig’in Political Greatness Scale’ine, döneceğiz.

05’in sonunda elimizde iki ilginç dış değerlendirme vardır.

Austin Bay nitel bir askerî biyografiyle Mustafa Kemal’i taktikten büyük stratejiye uzanan son derece nadir bir asker-devlet adamı olarak okur.

Ethan Arsht ise savaş sonuçlarını matematiksel modele sokmaya çalıştığında Mustafa Kemal’i üst sıralarda bulur.

Biri:

sorusunu sorar.

Diğeri:

sorusunu.

İki yöntem aynı değildir.

Ama birbirini tamamlar.

Bu Sayfanın Sonucu

Mustafa Kemal asker doğduğunu söylemiş olabilir.

Fakat Gazi Mustafa Kemal, yalnız doğuştan gelen askerî yeteneğin ürünü değildir.

Trablusgarp ona düzensiz savaşı ve örgütlenmeyi öğretti.

Balkan yenilgisi hazırlıksızlığın bedelini öğretti.

Çanakkale kritik anı ve inisiyatifi sınadı.

Kafkasya tecrübeyi yönteme dönüştürdü.

Suriye yenilgide bile ordunun nasıl korunacağını gösterdi.

Sakarya esnek savunmayı sınadı.

Büyük Taarruz ise bütün bu tecrübeleri tek bir kesin sonuç içinde birleştirdi.

Yaklaşık yirmi yıllık askerî gelişimin çizgisi:

ÖĞREN → GÖR → HAZIRLAN → ZAMANI SEÇ → KARAR VER → YOĞUNLAŞ → UYGULA → TAKİP ET

şeklinde okunabilir.

Ve 30 Ağustos bu nedenle tek günlük bir mucize değildir.

Ama hikâye burada bitmez.

Bir generalin ulaşabileceği en yüksek askerî hedeflerden birine ulaşmıştır.

Önündeki yeni soru artık savaşla ilgili değildir:

30 Ağustos’tan sonra Mustafa Kemal’in önündeki problem artık askerî değildi.

Yunan ordusu yenilmiş, Anadolu’daki savaşın sonucu büyük ölçüde belirlenmişti. Fakat askerî zafer, yeni devletin nasıl yönetileceği, hukuk düzeninin ne olacağı, eğitimin hangi esaslara dayanacağı, kadınların toplumsal konumu, ekonomik kalkınma, bilim, dil ve dış politika gibi soruların hiçbirini kendiliğinden çözmüyordu.

George Gawrych’in dikkat çektiği nokta tam burada önem kazanır: Mustafa Kemal’in Millî Mücadele’si, dar anlamda Yunan ordusunun yenilgisiyle değil, Lozan Antlaşması ve Cumhuriyet’in kuruluşuyla tamamlanmış sayılabilir. Askerî zafer ona siyasi hareket alanı sağlamıştı; şimdi bu sermayeyi “Yeni Türkiye”yi kurmak için kullanacaktı.

Austin Bay ise aynı geçişi daha keskin bir cümleyle açıklar: savaşta kazanılan zafer, Türkiye’nin geleceğini güvence altına almak için yalnızca geçici bir soluklanmaydı. Kalıcı güvenlik; modern bilim, sanayi, eğitim, hukuk ve yeni bir toplumsal düzen gerektiriyordu.

Bu nedenle 06’nın temel sorusu şudur:

Bir ülkeyi kurtaran komutan, onu nasıl yeniden kurdu?

Mustafa Kemal’in askerî dönemini devlet kuruculuğundan bütünüyle ayırmak mümkün değildir.

Millî Mücadele boyunca zaten ordunun yanı sıra Meclis’i, diplomasiyi, yerel yönetimleri, kamuoyunu ve ekonomik kaynakları birlikte yönetmek zorunda kalmıştı. Austin Bay’in günümüz askerî terminolojisiyle “unified action” dediği yaklaşım; askerî, diplomatik, ekonomik ve bilgi gücünün aynı siyasi hedefe yöneltilmesidir. Bay, Mustafa Kemal’in yeteneğinin taktikten başlayıp büyük stratejiye kadar uzandığını özellikle vurgular.

Savaş bittiğinde değişen şey düşünme yöntemi değil, problemin ölçeğiydi.

Cephede soru:

“Düşman kuvvetini nasıl etkisiz hâle getiririz?”

iken artık:

“Bu devletin eski sorunları tekrar üretmesini nasıl engelleriz?”

sorusuna dönüşüyordu.

Önce eski egemenlik yapısı kaldırıldı

Yeni devletin kurulabilmesi için önce eski devlet düzeniyle ilişkinin açıklığa kavuşturulması gerekiyordu.

1 Kasım 1922’de saltanat kaldırıldı. Böylece Osmanlı hanedanının devlet üzerindeki siyasi egemenliği sona erdi. Lozan görüşmeleri artık iki ayrı Türk hükûmetinin değil, Ankara’daki Büyük Millet Meclisi Hükûmeti’nin temsil ettiği siyasi yapı üzerinden yürütülecekti. Kronolojik kaynaklar bu kırılmayı yeni devlet düzenine geçişin ilk büyük adımı olarak gösterir.

Ardından 24 Temmuz 1923’te Lozan Antlaşması imzalandı. Askerî zafer uluslararası hukuki tanınmayla tamamlanmış oldu.

13 Ekim’de Ankara devlet merkezi hâline geldi.

Ve 29 Ekim 1923’te:

ilan edildi.

Gazi Mustafa Kemal yeni devletin ilk Cumhurbaşkanı seçildi.

Buradaki dönüşüm yalnız isim değişikliği değildi.

Temel soru değişiyordu:

Egemenliğin sahibi kimdir?

Hanedan mı?

Yoksa millet mi?

Osmanlı monarşisinde siyasi düzen hanedan merkezliydi.

Cumhuriyetin hedefi ise bireyin devlet içindeki konumunu “tebaa/uyruk” olmaktan çıkarıp “vatandaş/yurttaş” olarak yeniden tanımlamaktı.

Mustafa Kemal’in daha sonra Medeni Bilgiler için hazırladığı el yazısı notlarında demokrasi ve milli egemenlik üzerinde özellikle durması bu açıdan anlamlıdır. Bu notlarda egemenliğin millete ait olması gerektiğini açık biçimde savunur. Gawrych de Medeni Bilgilerdeki el yazısı bölümlere dayanarak Cumhuriyet döneminin yalnız siyasi değil, bir çeşit “bilişsel devrim” yaratmayı hedeflediğine dikkat çeker.

Bu kavram önemlidir.

Çünkü yeni devlet yalnız insanların hangi kurum tarafından yönetileceğini değiştirmeyi değil, insanların:

devlet, vatandaşlık, özgürlük, hukuk, millet ve sorumluluk

kavramlarını nasıl düşündüğünü de değiştirmeye çalışıyordu.

Devletin zihinsel merkezi değişiyor

Cumhuriyet’in ilanından birkaç ay sonra, 3 Mart 1924’te birbirine bağlı son derece önemli kararlar alındı.

Hilafet kaldırıldı.

Aynı gün Tevhid-i Tedrisat Kanunu, yani Öğretimin Birleştirilmesi Kanunu kabul edildi.

Bu iki kararın ortak noktası vardı:

Bir tarafta Osmanlı’dan kalan hanedan-din temelli siyasi otoritenin son kurumsal merkezi kaldırılıyordu.

Diğer tarafta farklı eğitim sistemleri tek kamusal eğitim düzeni altında birleştiriliyordu.

Mustafa Kemal’in kendi çocukluğunu hatırlarsak ilginç bir tarihsel paralellik görülür: çocukken anne ve babasının arasında geleneksel mahalle mektebi ile yeni usul Şemsi Efendi Mektebi arasında kalmıştı.

Yıllar sonra kurucu olarak karşısında aynı sorun ülke ölçeğinde duruyordu:

Cumhuriyetin cevabı hayır oldu.

Dine karşı değil, siyasallaştırılmasına karşı ayrım

Mustafa Kemal’in laiklik anlayışını yalnız “dini kaldırmak” biçiminde anlatmak yanlış olur.

1924’te Meclis’i açarken kullandığı dil, onun meseleyi nasıl gördüğünü daha açık gösterir: İslam dininin siyasi çıkarların aracı hâline getirilmemesi gerektiğini, dini ve vicdani değerlerin siyasetin günlük mücadelelerinden ayrılmasının hem din hem toplum açısından gerekli olduğunu savunur.

Cumhuriyet dönemindeki laikleşme adımlarının sonucu, devlet hukukunun ve kamusal yönetimin dini otoriteden bağımsızlaştırılmasıydı.

Austin Bay bunu askerî zaferin siyasi olarak sağlamlaştırılmasının parçalarından biri olarak değerlendirir: seçilmiş Meclis’in yaptığı hukuk, devletin temel normu hâline geliyordu.

Hukuk artık yalnız devleti değil, evi de değiştirecek

Bir devletin ne kadar değiştiğini anlamak için yalnız anayasasına bakmak yetmez.

İnsanların:

evlenme, boşanma, miras, mülkiyet ve aile ilişkileri

nasıl düzenleniyor?

Asıl toplumsal dönüşüm burada görünür.

17 Şubat 1926’da Türk Medeni Kanunu kabul edildi; 4 Ekim 1926’da yürürlüğe girdi. İsviçre Medeni Kanunu temel alınmıştı. Ardından ceza, ticaret, borçlar ve usul hukuku alanlarında da yeni kanunlar kabul edildi.

Medeni Kanun’un önemi yalnız “Batı’dan kanun alınması” değildi.

Eski sistemde insanların hukuki statüleri din, cemaat ve cinsiyet üzerinden farklılaşabiliyordu.

Yeni hukuk sistemi bütün yurttaşlar için ortak bir medeni hukuk düzeni oluşturmaya yöneliyordu. Özellikle aile hukukunda kadın ve erkeğin konumunu değiştiren düzenlemeler bunun toplumsal etkisini büyüttü.

Arnold Ludwig’in yıllar sonra Atatürk’ün siyasi büyüklüğünü değerlendirirken özellikle üzerinde duracağı alanlardan biri tam budur: hukuku değiştirerek toplumun gündelik yaşamını yeniden düzenlemek. Ludwig bunu “social engineering — toplumsal mühendislik” başlığı altında ele alır.

M. Şükrü Hanioğlu’nun entelektüel biyografisi burada önemli bir ayrım yapar.

Cumhuriyet reformlarının bir kısmının fikirleri Mustafa Kemal’den önce Osmanlı Batıcı çevrelerinde zaten tartışılmıştı. Medreselerin kaldırılması, kadınların sosyal hayata katılması, kıyafet değişiklikleri, hukuk reformu gibi önerilerin erken örnekleri vardır.

Dolayısıyla Mustafa Kemal bütün fikirleri sıfırdan icat etmiş değildir.

Fakat Hanioğlu’na göre onu farklılaştıran şey, mevcut fikirleri olağanüstü radikal ve uygulamacı biçimde hayata geçirmesidir. Eski ve yeniyi uzun süre yan yana yaşatmak yerine eski kurumların yerine yeni normlar koymaya yöneldi. Latin alfabesi ve İsviçre Medeni Kanunu bunun belirgin örnekleridir.

Bu ayrım Atatürk’ün liderliğini daha iyi anlatır.

Büyüklük her fikri ilk kez düşünmek değildir.

Bir devlet başkanı kara tahtanın önünde

1 Kasım 1928’de Yeni Türk Harflerinin Kabul ve Tatbiki Hakkında Kanun kabul edildi.

Birkaç ay sonra Millet Mektepleri açıldı ve Atatürk bunların Başöğretmenliğini üstlendi.

Harf Devrimi’nin en güçlü görüntülerinden biri devlet başkanının kara tahtanın başına geçerek yeni alfabeyi insanlara bizzat öğretmesidir.

Bu görüntü liderlik bakımından önemlidir.

Atatürk reformu yalnız:

“Kanunu çıkardık, uygulayın.”

biçiminde bırakmıyordu.

Adnan Nur Baykal’ın kitabındaki bir başka anekdot bunu çok iyi tamamlar. Bir devlet görevlisi halka devrimin anlatıldığını söylerken “genelge gönderdik” dediğinde Atatürk’ün cevabı çok nettir:

“Genelgeyle devrim olmaz.”

Baykal bu anıyı “bilgilendirme alışkanlığı” bağlamında kullanır. Asıl ders şudur: değişiklik kâğıt üzerinde duyurulmakla gerçekleşmez; insanların onu anlaması ve günlük davranışa dönüştürmesi gerekir.

Yemek masası mı, çalışma masası mı?

Adnan Nur Baykal’ın kitabında yer alan çok karakteristik bir anı, Atatürk’ün sofrasının nasıl işlediğini gösterir.

Sofrada yalnız tabak, bardak ve çiçek bulunmazdı.

Bloknot, kalem ve kara tahta da hazırlanırdı.

Atatürk bazen tartışılan konuyu tahtaya çizerek, yazarak veya karşısındakilere soru sorarak ilerletirdi. Baykal kitabının çıkış noktasını anlatırken bu sofrayı neredeyse bir okul olarak tasvir eder.

Bu ayrıntı 04’te gördüğümüz öğrenme alışkanlığının Cumhurbaşkanlığı döneminde kaybolmadığını gösterir.

Okul bitmiştir.

Ama:

Kurduğu sistemin kavramlarını da yazıyor

Atatürk’ün kuruculuğunu anlamada en ilginç belgelerden biri Vatandaş İçin Medeni Bilgilerdir.

Kitabın hazırlanmasıyla bizzat ilgilendiğini ve yurttaşlara okutulmasını önemli gördüğünü İsmet İnönü’ye yazdığı 18 Eylül 1931 tarihli yazıda açıkça belirtir.

Daha da önemlisi, eserin önemli bölümlerinin arkasında Mustafa Kemal’in kendi el yazısı notları vardır.

Burada:

millet,

devlet,

özgürlük,

demokrasi,

egemenlik,

vatandaş

gibi kavramlar üzerinde çalışır. Gawrych’in kitabında bu el yazısı metinlerin özellikle özgürlük ve milli egemenlik anlayışını görmek için kullanılması tesadüf değildir.

Kurucu lider yalnız kurum yapmıyor.

Modernleşmenin sınavı toplumun yarısındaydı

Kadınların hukuki ve siyasi konumu Cumhuriyet dönüşümünün en görünür alanlarından biri oldu.

Medeni Kanun aile hukukunda önemli değişiklikler getirdi.

Ardından kadınların yerel siyasete katılımı genişledi ve 5 Aralık 1934’te kadınlara milletvekili seçme ve seçilme hakkı tanındı.

Bu gelişmeyi yalnız tek bir yasaya indirgememek gerekir.

Cumhuriyetin modernleşme anlayışı, kadınları kamusal hayatın dışında tutan bir toplum yapısının çağdaşlaşamayacağı varsayımına dayanıyordu.

Ludwig’in Atatürk’ü değerlendirirken özellikle kadınların statüsü, medeni hukuk, alfabe ve günlük yaşam düzenlemelerini birlikte ele alması bu nedenle anlamlıdır. Bunlar tek tek kanunlardan ziyade toplumun yapısını değiştiren bir paket olarak görülür.

Bilgi tüketmek değil, bilgi üreten kurum oluşturmak

Cumhuriyetin eğitim hamlesi yalnız ilkokullar ve okuryazarlıkla sınırlı değildi.

1930’lu yıllarda tarih ve dil araştırmaları kurumsallaştırıldı; Türk Tarih Kurumu ve Türk Dil Kurumu kuruldu. 1933 Üniversite Reformu ile İstanbul Darülfünunu yeniden örgütlenerek İstanbul Üniversitesi’ne dönüştürüldü. Kocatürk’ün genel değerlendirmesi bu dönemde eğitim, üniversite, tarih ve dil çalışmalarının Cumhuriyetin temel modernleşme başlıkları arasında yer aldığını belirtir.

Atatürk’ün bilgiye yaklaşımı burada yeniden görülür:

04’te kendisi kitap okuyordu.

06’da artık:

Bireysel öğrenme alışkanlığı kurumsal öğrenmeye dönüşmektedir.

Siyasi bağımsızlık tek başına yeterli değil

Mustafa Kemal savaş bittikten birkaç ay sonra, Lozan görüşmeleri henüz devam ederken Şubat 1923’te İzmir İktisat Kongresi’ni topladı.

Bu zamanlama önemlidir.

Henüz yeni devletin bütün siyasi yapısı tamamlanmamışken ekonomik bağımsızlık tartışılıyordu.

Çünkü askerî ve siyasi bağımsızlık, kendi ekonomik kaynaklarını oluşturamayan bir devlet için kırılgan kalabilirdi.

1930’larda devlet öncülüğünde sanayi yatırımları ve Beş Yıllık Sanayi Planları bu arayışın daha sistematik aşamalarını oluşturdu. Kocatürk’ün kronolojisi 1934’te ilk Beş Yıllık Plan’ın uygulamaya konulmasını Cumhuriyet ekonomisinin önemli eşiklerinden biri olarak kaydeder.

Burada asker Mustafa Kemal’in lojistik zihniyle kurucu Atatürk arasında başka bir süreklilik görülür:

İsim artık bir aile soyadı değil, kurucu rolün adı

24 Kasım 1934’te TBMM özel bir kanunla Gazi Mustafa Kemal’e Atatürk soyadını verdi.

Volkan ve Itzkowitz bu isim değişikliğini psikobiyografik açıdan özellikle önemser.

Çünkü küçük Mustafa önce Mustafa Kemal, zaferden sonra Gazi Mustafa Kemal, 1934’te ise Atatürk olmuştur.

Yani isimler, yaşamındaki farklı rollerle birlikte değişmiştir.

“Atatürk” sözcüğü yalnız kişisel bir soyadı değil, yeni devletin kurucusuna yüklenen sembolik rolün ifadesi hâline geldi.

Ata + Ana: Psikobiyografinin ilginç metaforu

Volkan’ın daha sonraki Türkçe baskısında kitabın adı özellikle:

olarak kullanılmıştır.

Bunun arkasında ilginç bir anlatı vardır.

1934’te “Atatürk” soyadının Ankara Radyosu’nda duyurulması sırasında spikerin dili sürçerek “Anatürk” dediği aktarılır.

Volkan, olayın gerçekten meydana gelip gelmediğini kesin olarak bilmediğini açıkça yazar. Buna rağmen anlatının psikolojik çağrışımını önemli bulur: toplumun Mustafa Kemal’i yalnız “Ata” — baba figürü olarak değil, koruyan, yetiştiren ve yeniden kuran “Ana” niteliklerini de taşıyan sembolik ebeveyn şeklinde algılamış olabileceğini ileri sürer.

Bunu tarihsel bir gerçek veya halk psikolojisinin kanıtı olarak değil, Volkan’ın psikobiyografik metaforu olarak kullanmak gerekir.

Fakat Navigator’ün hikâyesi açısından son derece güçlü bir bağlantıdır.

03’te:

matem içindeki anne ve onarma

vardı.

06’da:

yeni bir toplumun kurumlarını kuran yetiştirici lider

vardır.

Psikobiyografinin önerdiği çizgi:

onarılan birey → kurtarılan ülke → yeniden kurulan toplum

şeklinde tamamlanır.

Venizelos örneği

Atatürk’ün devlet adamlığı yalnız iç reformlarla ölçülemez.

Bir başka önemli dönüşüm savaşta karşısında bulunan insanlarla barış döneminde kurduğu ilişkilerde görülür.

Eleftherios Venizelos, Yunanistan’ın Anadolu politikasının en önemli siyasi aktörlerinden biriydi.

Yıllar sonra ise Türk–Yunan yakınlaşmasının taraflarından biri oldu.

Hatta 1934’te Atatürk’ü Nobel Barış Ödülü’ne aday gösterdi.

Austin Bay’in bu bağlamdaki yorumu çok anlamlıdır.

Atatürk, savaşta kazanan taraf olmasına rağmen kendi doğduğu şehir Selanik’i geri almak gibi bir hedef peşinde koşmadı. Bay bunu, fetih mantığı yerine yeni devletin güvenliğini ve kalıcı barışı tercih eden devlet adamlığı davranışı olarak değerlendirir.

Bu karar kişisel açıdan da dikkat çekicidir.

02’de kökleri,

03’te çocukluğu,

04’te öğrenciliği

Selanik’e bağlıydı.

Ama devlet adamı olduğunda:

Atatürk’ün askerî yaşamının büyük bölümü savaş içinde geçti.

Fakat Cumhuriyet döneminde dış politika çizgisinin ana ifadelerinden biri:

“Yurtta sulh, cihanda sulh.”

oldu.

Volkan ve Itzkowitz, onun pan-Türkist genişlemeci bir politika izlemediğini ve bu barış ilkesini devlet politikasının merkezine koyduğunu belirtir.

Bu politika pasiflik anlamına gelmiyordu.

Türkiye 1930’larda Milletler Cemiyeti’ne katıldı, Balkan Antantı’nı imzaladı, Montrö Boğazlar Sözleşmesi ile Boğazlar üzerindeki egemenlik düzenini değiştirdi ve Hatay konusunda diplomatik baskı ve müzakere yürüttü. Kronoloji, savaş yerine diplomatik araçların öne çıktığı bu çizgiyi açık biçimde gösterir.

05’in savaş liderliğiyle 06’nın devlet adamlığı arasındaki fark burada çok nettir:

Yine aynı eski yetenek

Austin Bay’in kitabında Cumhuriyet reformları anlatılırken dikkat çekici bir yorum vardır.

Reformlar gelişigüzel biçimde ortaya atılmamış; her hamle uygun siyasi koşullar ve fırsatlar değerlendirilerek zamanlanmıştır. Bay’in aktardığı değerlendirmede Atatürk’ün en önemli özellikleri arasında öngörü ve zamanlama duygusu özellikle sayılır.

Burada 05’teki askerle 06’daki kurucu yeniden birleşir.

Çanakkale’de:

birkaç dakika kazanmak.

Büyük Taarruz’da:

bir yıl beklemek.

Cumhuriyet reformlarında:

değişiklikleri sırayla ve siyasi zemin oluştuğunda uygulamak.

Aynı bilişsel beceri farklı sahalarda çalışmaktadır.

Austin Bay’in kitabındaki en güçlü düşüncelerden biri budur:

Atatürk siyasi ve toplumsal reformları, askerî zaferi kalıcı hâle getiren operasyonlar olarak görüyordu.

Bir devlet askerî olarak bağımsız olabilir.

Ama:

eğitimsiz,

ekonomik olarak zayıf,

hukuken parçalı,

bilimsel üretimi sınırlı,

toplumun yarısını kamusal hayattan dışlayan

bir yapı olarak kalırsa bağımsızlığı uzun vadede yeniden tehdit edilebilir.

Bu nedenle Cumhuriyet reformları onun zihninde savaştan tamamen kopuk değildi.

Bu Sayfanın Sonucu

05’in sonunda karşımızda Gazi Mustafa Kemal vardı.

Savaş kazanmıştı.

06’nın sonunda ise başka bir rol ortaya çıktı:

Onu bu aşamada farklılaştıran şey yalnız yaptığı reformların sayısı değildir.

Daha önemli olan, sorunları birbirine bağlı görmesidir.

Siyasi egemenlik tek başına yetmez → hukuk gerekir.

Hukuk tek başına yetmez → eğitim gerekir.

Eğitim tek başına yetmez → bilim ve kültür kurumları gerekir.

Siyasi bağımsızlık tek başına yetmez → ekonomik kapasite gerekir.

Askerî zafer tek başına yetmez → kalıcı dış barış gerekir.

Bu nedenle Atatürk’ün kuruculuğunu en iyi anlatan kelimelerden biri:

olabilir.

Ve 07’nin sorusu tam burada doğar:

Bütün bu farklı alanlarda tekrar eden bir liderlik sistemi var mıydı?

Çünkü çocuklukta bağımsızlık, okulda kendini geliştirme, savaşta zamanlama ve kuruculukta dönüşüm arasında aynı zihinsel çizgiler tekrar tekrar görünmektedir.

Bir sonraki sayfada artık kronolojiyi bırakacağız.

Atatürk’ü:

olaylar üzerinden değil, çalışma sistemi üzerinden

inceleyeceğiz.

Köklerden başlayıp çocukluk, okul, askerlik ve devlet kuruculuğuna kadar geldiğimizde aynı davranışların farklı dönemlerde tekrar ettiği görülür.

Atatürk’ün liderliğini yalnız “cesur”, “zeki”, “ileri görüşlü” veya “karizmatik” gibi sıfatlarla anlatmak bu nedenle yetersizdir. Çünkü bu özelliklerin tek tek her birine ondan daha fazla sahip insanlar bulunabilir.

Nitekim Falih Rıfkı Atay’ın yaptığı ayrım dikkat çekicidir: Mustafa Kemal’den daha gözü pek, daha bilgili veya onun kadar azimli insanların bulunabileceğini; fakat bütün bunların aynı insanda birleşme biçiminin, onun “liderlik dehasını” oluşturduğunu söyler.¹

Adnan Nur Baykal’ın yüzü aşkın kaynağı tarayarak oluşturduğu çalışmada Atatürk için 50 ayrı liderlik özelliği saptanmıştır: bilgi toplamak, dinlemek, gerçekçi olmak, hazırlanmak, karar vermek, zamanlamak, insan seçmek, liyakat, örgütlemek, problem çözmek, strateji, vizyon, sorumluluk almak ve daha birçok özellik.²

Fakat bu 50 maddeyi ayrı ayrı ezberlemek yerine bir üst soru sormak daha öğreticidir:

Atatürk’ün “liderlik sırları”nı, birbirinden kopuk kişilik özellikleri yerine bir karar ve uygulama sistemi olarak okumak mümkündür.

Hoşumuza giden bilgi ile gerçek aynı şey değildir

Atatürk’ün karar sisteminin başlangıç noktası iyimserlik veya karamsarlık değil, durumun mümkün olduğu kadar gerçeğe uygun görülmesidir.

Bilişsel psikoloji açısından doğru karar verebilmek için ilk şart, tehdidi ve mevcut koşulları olduğundan büyük ya da küçük görmeden algılayabilmektir. Atatürk’ün liderliği üzerine yapılan bilişsel değerlendirmede de onun iç ve dış tehditleri gerçekçi biçimde değerlendirme yeteneği özellikle öne çıkarılır.³

Bu özellik savaş alanında açık biçimde görülür.

Kütahya–Eskişehir yenilgisi sonrasında siyasi prestij uğruna mevzide kalmadı; ordunun imha tehlikesini kabul etti ve geri çekilmeyi destekledi.

Sakarya’dan sonra zafer sarhoşluğuyla hemen taarruz etmedi; ordunun henüz kesin sonuç alacak durumda olmadığını gördü.

Hatay konusunda ise askerî güç kullanmanın mümkün olabileceğini kabul ettiği hâlde, beklenmeyen uluslararası reaksiyon ihtimalini hesap dışı bırakmadı.

Bir anıda kendisine “bir tümen gönderir, Hatay’ı alırsınız” denildiğinde, bunu askerî olarak yapabileceğini kabul eder; ardından şu soruyu sorar:

Ya karşı taraf bunu bu kez şeref ve namus meselesi yaparsa?

Ve bir sancak uğruna Türkiye’yi yeni bir savaş tehlikesine sokmayacağını belirtir.⁴

Bu, korkaklık değildir.

Aksine:

Atatürk’ün düşünce dünyasında gerçekçilik yalnız soyut bir özellik değildi.

Bir Fransız yazarın kendisine başarısının olağanüstülüğünden söz ettiği bir anlatıda verdiği cevap çok karakteristiktir:

“Ben hesabımı mucizeye değil, gerçeklere ve rakamlara dayanarak yaptım.”

Ardından Müttefik devletlerin Yunanistan’a neden beklenen desteği sağlayamayacağını siyasi ve askerî verilerle açıklamaya girişir.⁵

Bu cümlede bütün sistemin ilk basamağı vardır:

Liderin zihni kendisine gelen raporlarla sınırlı değildir

Gerçeği görebilmek için bilgi gerekir.

Atatürk’ün bilgiyle ilişkisi pasif değildi. Önüne getirilen raporu okuyup karar veren yönetici olmakla yetinmedi.

Soru soruyor.

Farklı insanlardan bilgi alıyor.

Haritaya bakıyor.

Karşı tarafın subayını sorguluyor.

Yerel yöneticilere soruyor.

Halka soruyor.

Kendisinin tanımadığı insanlar hakkında bile önceden bilgi topluyordu.

Adnan Nur Baykal’ın aktardığı Celal Bayar örneği bunun güzel bir göstergesidir. Mustafa Kemal, Celal Bey’i henüz şahsen tanımadan önce Batı Anadolu’daki faaliyetlerini takip etmiş; daha sonra kendisine görev vermesinin tesadüf olmadığını anlatırken:

“Şahsen tanımadığı kimseler hakkında bilgi almak suretiyle…”

işin başındaki insanların başarılarının artırılabileceğini belirtmiştir.⁶

Bu davranışın özü:

İnsanlar liderin fikrinden etkilenmeden ne düşünüyor?

Bilgi toplama yöntemlerinden biri özellikle ilginçtir.

Erzurum döneminde Heyet-i Temsiliye ile ilgili önemli bir konuda uzun tartışmalar yapılır; fakat sonuç alınamaz.

Mustafa Kemal kâğıt ister.

Kâğıtları dağıtır ve herkesten:

“Rey ve fikirlerinizi yazınız ve bana veriniz.”

der.

Mazhar Müfit Kansu bunu okul sınavına benzetince Mustafa Kemal bunun:

“Samimi ve dürüst bir gizli yazılı anket”

olduğunu söyler.

Herkes görüşünü diğerlerinden bağımsız biçimde yazar; Mustafa Kemal kâğıtları tek tek okur.⁷

Bugünün karar bilimi diliyle bakıldığında bu yöntem şaşırtıcı derecede moderndir.

Çünkü açık toplantıda ilk konuşan güçlü kişi, liderin yüz ifadesi veya grubun çoğunluğu diğer insanların düşüncesini etkileyebilir.

Gizli görüş toplandığında ise:

Burada yalnız “insanlara danışmak” yoktur.

Danışmanın biçimini tasarlamak vardır.

“Telgraf telleriyle.”

Zaferden sonra kendisine:

“Zaferi neyle kazandınız?”

diye sorulduğunda verdiği:

“Telgraf telleriyle.”

cevabı bu bölümün özünü anlatan en iyi anekdotlardan biridir.⁸

Süngü önemlidir.

Top önemlidir.

Asker önemlidir.

Ama komutan düşmanın nerede olduğunu bilmiyorsa, kendi birliklerinin durumunu göremiyorsa ve emirlerini ulaştıramıyorsa bunların tamamının etkisi azalır.

zincirinin ilk halkası koparsa diğer halkalar da işlemez.

Sükûnet-i fikir

Bilgi çokluğu iyi kararın garantisi değildir.

Bazen tam tersine, gürültü yaratır.

Mustafa Kemal’in 1916’da subayları için hazırladığı karar verme talimatının ilk ilkesi bu nedenle önemlidir:

Bir taktik problemi çözmeden önce mesele başından sonuna birkaç kez sakin bir zihinle incelenmelidir.

Bu yaklaşım:

hemen tepki verme,

duyguyu yok sayma değil ama kararı ele geçirmesine izin vermeme,

problemi yeniden okuma,

eksik olanı belirleme

anlamına gelir.

Bilişsel psikolojide üstbiliş —metacognition—, insanın kendi düşünme süreçlerini izlemesi, kontrol etmesi ve gerektiğinde düzenlemesi olarak tanımlanır. Atatürk’ün liderliğini bilişsel açıdan inceleyen çalışmada problem çözme, karar verme, bilişsel esneklik ve analiz–sentez bu üst düzey işlevlerin temel parçaları arasında ele alınır.⁹

Atatürk’e geriye dönük psikolojik test uygulamak mümkün değildir.

Ancak davranışı ile kavram arasında güçlü bir benzerlik vardır:

Analiz + sentez

Karmaşık problem ilk bakışta tek bir büyük duvar gibi görünür.

Analiz bu duvarı parçalar.

Asker ne durumda?

Arazi ne söylüyor?

Düşman ne yapabilir?

Cephane yeterli mi?

Kamuoyu ne düşünüyor?

Diplomatik ortam ne?

Ekonomik kaynak ne kadar?

Sonra sentez gelir.

Parçalar tekrar bir araya getirilir ve tek bir karar oluşturulur.

Bilişsel psikolojide analiz; bütünü parçalarına ayırmak, parça-bütün ve sebep-sonuç ilişkilerini görebilmek olarak tanımlanır. Sentez ise farklı kaynaklardan gelen unsurların yeni ve anlamlı bir bütün içinde birleştirilmesidir.¹⁰

Atatürk’ün liderliğinin dikkat çekici taraflarından biri tam olarak budur.

Savaşta:

arazi + düşman + zaman + lojistik + moral

bir araya gelir.

Millî Mücadele’de:

ordu + Meclis + halk + diplomasi + ekonomi

bir araya gelir.

Cumhuriyet döneminde:

hukuk + eğitim + bilim + ekonomi + kadın + dış politika

aynı büyük dönüşümün parçalarına dönüşür.

Austin Bay’in daha modern askerî terminolojiyle “unified action” dediği yaklaşımın zihinsel kökü budur: askerî, diplomatik, ekonomik ve bilgi gücünü ayrı dünyalar olarak değil, aynı hedefin araçları olarak görebilmek.¹¹

Yalnız kendi planını düşünme

Mustafa Kemal’in 1916’daki taktik düşünme yöntemi önemli bir zihinsel hareket daha içerir:

Bu, modern karar dilinde perspektif değiştirmedir.

Kendi planına âşık olan komutan yalnız:

“Ben ne yapacağım?”

diye sorar.

Daha güçlü komutan:

“Ben onun yerinde olsam ne yapardım?”

sorusunu da sorar.

Bu zihinsel hareket büyük önem taşır.

Çünkü rakibi aptal kabul eden plan kırılgandır.

Rakibin:

amacını, korkusunu, kapasitesini, hareket alanını ve alternatiflerini

hesaba kattığında kendi kararının zayıflıkları görünmeye başlar.

Çanakkale’de çıkarmanın yönünü,

Büyük Taarruz’da Yunan ordusunun geri çekilme yollarını,

diplomaside karşı devletlerin olası reaksiyonlarını

aynı düşünme biçimiyle değerlendirmek mümkündür.

Ama hedef ile yöntemi birbirine karıştırma

Atatürk’ün kararlılığı bazen “karar verdikten sonra fikrini asla değiştirmezdi” biçiminde yanlış anlaşılabilir.

Oysa kaynaklarda bunun tersini gösteren çok sayıda davranış vardır.

Bilişsel psikolojide bilişsel esneklik, seçenekleri görebilmek, koşullar değiştiğinde düşünce veya strateji değiştirebilmek ve farklı problemlere farklı yöntemlerle yaklaşabilmek olarak tanımlanır. Atatürk üzerine bilişsel değerlendirme, onun uygun zamanı bekleyebilmesini ve koşullara göre yöntem değiştirebilmesini bu başlık altında ele alır.¹²

Burada önemli ayrım şudur:

Hedef sabit kalabilir.

Yöntem değişebilir.

Örneğin:

Amaç: bağımsızlık.

Araç: gerektiğinde diplomasi, gerektiğinde savaş.

Amaç: ordunun korunması.

Araç: gerektiğinde hücum, gerektiğinde geri çekilme.

Amaç: Hatay’ın Türkiye’ye katılması.

Araç: doğrudan savaş değil, diplomatik baskı ve müzakere.

Bu nedenle Atatürk’ün kararlılığı:

“Bir kez düşündüğümü sonsuza kadar savunurum.”

değil;

“Hedefi bırakmam; fakat hedefe giden yolu gerçekliğe göre değiştiririm.”

biçiminde okunmalıdır.

Her karar aynı hızda verilmez

Liderlikte en sık yapılan hatalardan biri “iyi lider hızlı karar verir” genellemesidir.

Atatürk’ün davranışlarında iki ayrı karar rejimi görülür.

Çabuk karar ver.

Çanakkale’de emir gelmesini sonsuza kadar bekleyemez.

Sivas yolunda tehdit karşısında günlerce komite toplantısı yapılamaz.

Koşullar hızla değişiyorsa gecikmiş doğru karar bile yanlış sonuca yol açabilir.

Baykal’ın “Çabuk Karar Verebilme Yeteneği” başlığı altında çıkardığı temel ilke de budur: acil durumda bilgi eksik olsa bile mevcut bilgiyle en doğru kararı vermek gerekir.¹³

Fakat büyük ve geri dönüşü zor karar için Atatürk’ün kendi yaklaşımı farklıdır:

“Ağır ve katî bir kararın doğruluğuna inanmak için vaziyeti her köşesinden mütalaa etmek lazımdır.”

Çünkü uygulama başladıktan sonra:

“Keşke bu tarafını da düşünseydim…”

denmemelidir.¹⁴

Bu ayrım son derece önemlidir:

İyi lider her zaman hızlı değildir.

Çanakkale’de dakika, Büyük Taarruz’da bir yıl

Atatürk liderliğinde belki de en fazla tekrar eden özellik zamanlamadır.

Austin Bay askerî biyografisinin girişine:

adını verir.

Çanakkale’de geri çekilen birkaç askerin durdurulması, geriden gelen 57. Alay’ın yetişmesi için birkaç dakika kazandırır. Bay bunu yalnız küçük bir taktik hareket değil, yıllar sonrasını etkileyen stratejik bir an olarak okur.¹⁵

Adnan Nur Baykal ise 50 liderlik özelliğinin son iki başlığını:

49. Zaman Mevhumuna Sahip Olma

50. Zamanlama Yeteneği

olarak ayırmıştır.

Bu iki kavram aynı değildir.

Zaman bilinci: zamanın değerini anlamak.

Zamanlama: eylemin doğru anını seçmek.

Çanakkale:

Sakarya sonrası:

Büyük Taarruz:

Cumhuriyet reformları:

Aynı lider bazen beklememesiyle, bazen bekleyebilmesiyle başarılıdır.

Bu nedenle liderliğinin ana özelliklerinden biri hız değil:

Ama sorumluluğu kalabalığın arkasına saklama

Mustafa Kemal’in karar verme yönteminde danışma önemli bir yer tutar.

Fakat danışmak ile karar sorumluluğunu başkalarına bırakmak aynı şey değildir.

Baykal’ın karar verme bölümünde çıkardığı ilke dikkat çekicidir:

Kesin karar verilinceye kadar insanın hoşuna gitmeyen fikirleri bile sonuna kadar dinlemesi gerekir.

Ayrıca kararı mümkün olduğunca insanların inanarak sahipleneceği ortak bir karara dönüştürmek gerektiğini vurgular.¹⁶

Bu davranış özellikle Büyük Taarruz hazırlıklarında görülür.

Fevzi Çakmak,

İsmet İnönü,

ordu komutanları,

kolordu komutanları

planın oluşumuna katkıda bulunmuştur.

Liderin görevi bütün cevapları kendisinin bilmesi değildir.

Ama sonunda Başkomutan:

“Herkes böyle düşündü, ben de yaptım.”

demez.

Nihai sorumluluk ondadır.

Sadakatten önce yetenek ve karakter

Atatürk’ün liderliğinin büyük bölümünü kendi yaptığı işler üzerinden anlatırsak önemli bir noktayı kaçırırız:

Bir liderin kapasitesi yalnız kendi zihninin kapasitesi kadar olsaydı büyük devlet ve ordu yönetmek mümkün olmazdı.

Bu nedenle insan seçmek merkezi bir liderlik fonksiyonuydu.

Adnan Nur Baykal’ın anlattığı Celal Bayar örneğinde, kurulacak millî bankanın başına kimi getireceğini düşünürken Celal Bey’in ahlakına ve namusuna güvenini özellikle vurgular.

Görevi önerdiğinde:

“Bu iş için lazım gelen bütün kaliteler sende vardır.”

der ve onu işe başlatır.¹⁷

Burada seçim ölçütü yalnız:

“Bana bağlı mı?”

değildir.

Yapabilir mi?

Karakterine güvenilir mi?

soruları da vardır.

Lider kendisine bağımlı insan mı, kendi kararını verebilen insan mı üretir?

Baykal’ın kitabındaki en ilginç başlıklardan biri “Adam Yetiştirme”dir.

Atatürk’e atfedilen düşüncede insan yetiştirmek çiçek yetiştirmeye benzetilir: yetiştirdiğiniz kişiden kişisel karşılık beklememeniz gerekir.

İsmet İnönü ile aralarındaki bir anekdot da dikkat çekicidir. İnönü bir akşam kâğıda:

“Beni yetiştirdiğinize pişman mısınız?”

diye yazar.

Atatürk cevap vermek yerine:

“Sen de bunu imza et.”

der ve kâğıdı cebine koyar.¹⁸

Baykal buradan şu liderlik dersini çıkarır:

İnsanları yalnız talimat alan çalışanlar olarak değil, inisiyatif kullanabilen kişiler olarak geliştirmek gerekir.

Bu, Atatürk’ün sistem düşüncesi bakımından çok önemlidir.

Çünkü iyi liderin çevresindeki herkes:

“Atatürk ne der?”

diye bekliyorsa sistem aslında zayıftır.

Güçlü sistem:

Karşındaki gerçekten anladı mı?

İletişimde Atatürk’ün dikkat ettiği önemli noktalardan biri, mesajın verilmiş olması ile anlaşılmış olması arasındaki farktır.

Liman von Sanders’in bir emri sözlü vermesinin daha hızlı olacağı yönündeki önerisine karşı, Mustafa Kemal’in yazılı emri tercih ettiği aktarılır.

Gerekçesi çarpıcıdır:

Sözlü emirle belki 15 dakika kazanılacaktır.

Ama yanlış anlaşılırsa kaybedilecek olan:

15 dakika değil, bütün bir savaş olabilir.

Bu yaklaşım modern yönetim açısından son derece nettir:

1924 depremi sonrasında Pasinler’de bir köylüyle konuşurken Atatürk, köylünün hâlâ:

“Padişah bilir.”

dediğini fark eder.

Padişahlığın kaldırılmış olduğunu hatırlatmasına rağmen köylü aynı cevabı verir.

Yerel yönetici:

“Köylere genelge gönderdik.”

deyince Atatürk’ün tepkisi:

olur.¹⁹

Bir kanun çıkarmak başka şeydir.

İnsanların zihnindeki eski modeli değiştirmek başka.

Bu, 06’da gördüğümüz kuruculuk anlayışının liderlik düzeyindeki karşılığıdır:

His · Dimağ · Vicdan

Atatürk’ü yalnız aşırı rasyonel bir “hesap makinesi lider” gibi sunmak da eksik olur.

George Gawrych liderliğini açıklamak için Mustafa Kemal’in kendi düşünce dünyasından üç kavram çıkarır:

His:

duygu, sezgi, insanların psikolojisini anlayabilme.

Dimağ:

akıl, zihin, mantık, analiz.

Vicdan:

ahlaki yön, neyin doğru olduğuna ilişkin iç pusula.

Gawrych, Atatürk’ün akıl ve bilimi çok önemsemesine rağmen insanların yalnız akılla harekete geçmediğini anladığını; duyguları ve insan psikolojisini de dikkatle gözlemlediğini belirtir. Bu nedenle onu iyi bir dinleyici ve insan gözlemcisi olarak değerlendirir.²⁰

1923’te Konya’da yeni Türkiye’nin dönüşüm hedefini anlatırken üç alanı birlikte söyler:

Milletin ruhu, vicdanı ve fikri.

Bu ifade liderliğinin önemli bir anahtarını verir.

Bir toplumu yalnız kanun değiştirerek dönüştüremezsiniz.

Fikrini değiştirmek gerekir.

Vicdani değerlerini harekete geçirmek gerekir.

Duygusal dünyasına temas etmek gerekir.

Duygu tek başına da yetmez

Atatürk’ün zihninde akıl ve duygu birbirlerinin düşmanı değildi.

Duygu:

neden hareket edeceğini verir.

Akıl:

nasıl hareket edeceğini belirler.

Vicdan:

hangi amaç için hareket etmeye değer olduğunu sınar.

Bu nedenle liderlik sistemini yalnız “akıl ve bilim” cümlesine indirmek eksik kalır.

Daha doğru yapı:

olabilir.

Tutku olmadan büyük amaç doğmayabilir.

Akıl olmadan tutku maceracılığa dönüşebilir.

Vicdan olmadan ise yüksek zekâ kötü bir amacın hizmetinde de kullanılabilir.

Atatürk’ün not defterlerinden aktarılan bir cümle, liderlik anlayışının ahlaki merkezini güçlü biçimde açıklar:

“Bir adam ki, büyük olmaktan bahseder, benim hoşuma gitmez…”

Devamında büyüklüğü; kimseye eğilmemek, kimseyi aldatmamak, memleket için gerçek idealin ne olduğunu görmek ve engelleri yardım beklemeden aşmakla ilişkilendirir.

Ve insanlar sonunda size:

“Büyüksün.”

derse buna gülmeniz gerektiğini söyler.²¹

Aynı notlarda ihtiras sahibi olduğunu açıkça kabul eder:

“Benim ihtiraslarım var, hem de pek büyükleri…”

Ancak bu ihtirası makam veya servetle değil:

ilişkilendirir.

Burada liderliğin son sorusu ortaya çıkar:

Atatürk’ün liderliğini yalnız kişisel karizma üzerinden açıklarsak Cumhuriyet dönemindeki kurumlaşmayı açıklamak zorlaşır.

Çünkü kalıcı liderlik:

“Ben varken sistem çalışıyor.”

demek değildir.

Asıl sınav:

“Ben olmadığımda da çalışacak mı?”

sorusudur.

Baykal’ın kitabında Atatürk’e atfedilen şu düşünce bu açıdan çok değerlidir:

“Kendi gidince ilerleme ve hareket durur sanmak bir gaflettir.”

Ve:

“Bir ulus, bir toplum, yalnız bir kişinin çalışması ve çabası ile bir adımcık bile atamaz.”

Bu cümleler liderliği kişi kültünden ayırır.

Büyük liderin görevi kendisini vazgeçilmez kılmak değil:

Cumhuriyet,

Meclis,

hukuk sistemi,

eğitim kurumları,

ordu,

üniversite,

bilim ve kültür kurumları

bu açıdan yalnız reform değildir.

Çevreye uyum sağlayan değil, çevreyi değiştiren

Modern liderlik kuramında dönüşümcü lider, yalnız mevcut koşullara iyi cevap veren kişi değildir.

İnsanların hedeflerini, davranışlarını ve içinde yaşadıkları sistemi değiştirebilen liderdir.

Atatürk’ün liderliğini bilişsel psikolojiyle değerlendiren çalışmada onun özelliklerinin dönüşümcü liderlikle güçlü biçimde örtüştüğü belirtilir:

ortak vizyon,

yaratıcılık,

etkili iletişim,

yüksek motivasyon,

değişimin temsilcisi olma,

duygusal dayanıklılık,

risk alma,

yetkilendirme,

esneklik,

ekip çalışması,

yaşam boyu öğrenme.²²

Bu bizi 06’da gördüğümüz temel ayrımın daha bilimsel karşılığına götürür:

Mustafa Kemal yalnız:

“Bu çevrede nasıl başarılı olurum?”

diye düşünmedi.

Bazı dönemlerde:

“Bu çevreyi nasıl değiştiririm?”

sorusunu sordu.

Bugünkü başarıyı değil, yarının koşullarını yaratmak

Austin Bay stratejik dehayı tarif ederken özellikle ilginç bir ölçüt kullanır:

Gerçek stratejik lider yalnız kendi operasyonunu başarıyla yönetmez.

Ve iyi bir stratejik liderin etkisi yalnız bugün değil, yıllar hatta on yıllar sonra da görülebilir.

Bay, Mustafa Kemal’i bu tip lider olarak açık biçimde değerlendirir; onda:

öngörü,

çok yönlü görselleştirme,

karmaşık analiz,

unified action,

fiziksel ve ahlaki cesaret

birlikteliğini vurgular.²³

Bu tanım Halâskâr Navigatörü açısından özellikle önemlidir.

Çünkü bizi bir sonraki soruya hazırlar:

Atatürk’ün Çalışma Sistemi

Bütün bu kaynaklar yan yana getirildiğinde ortaya tek bir “sır” çıkmıyor.

Bir döngü çıkıyor:

↓

↓

↓

↓

↓

↓

↓

↓

↓

↓

↓

↓

↓

↓

↓

Ve bütün döngünün etrafında üç sınır bulunur:

Duyguyu anla.

Aklı kullan.

Ama amacı vicdandan koparma.

Atatürk’ün liderlik sistemi:

“Ben ne istiyorum?”

sorusuyla başlamaz.

Önce:

“Gerçek durum nedir?”

diye sorar.

Sonra:

“Ne yapılabilir?”

Ardından:

“Ne yapılmalıdır?”

Ve en sonunda:

Mustafa Kemal’in tarihsel rolünü farklılaştıran noktalardan biri, kritik anlarda son soruya çoğu kez:

cevabını verebilmesi olmuştur.

Fakat liderliğinin daha ileri aşamasında cevap değişmiştir:

Ve kuruculuğun son aşamasında hedef:

olmuştur.

03’te kişiliğin iç kaynaklarını gördük.

04’te bu kişiliğin bilinçli biçimde nasıl geliştirildiğini.

05’te zihnin savaş alanındaki çalışmasını.

06’da aynı yöntemin devlet ve toplum ölçeğine taşınmasını.

07’nin sonunda artık ortak yapıyı görebiliyoruz:

Şimdi Navigator’ün başlangıcından beri topladığımız bütün parçaları dışarıdan bir karşılaştırmaya açabiliriz.

Kökler veya çocukluk artık ölçülmeyecek.

Soru daha yalın olacak:

Ve burada karşımıza psikiyatrist Arnold M. Ludwig ile on sekiz yıl süren sıra dışı bir çalışma çıkacak:

Buraya kadar Halâskâr Navigatörü Mustafa Kemal’i içeriden izledi.

Köklerini gördük.

Çocukluğunda kişiliğinin oluştuğu ortamı inceledik.

Kendisini nasıl eğittiğine baktık.

Savaş alanında nasıl karar verdiğini gördük.

Zaferden sonra devleti ve toplumu nasıl dönüştürdüğünü izledik.

Sonra bütün bunların arkasındaki ortak liderlik sistemini çıkardık.

Şimdi bakış açısını tamamen değiştireceğiz.

Mustafa Kemal’i bir an Türkiye tarihinden çıkarıp 20. yüzyılın dünya liderlerinin arasına koyacağız.

Ve şu soruyu soracağız:

Bu sorunun cevabı, Amerikalı psikiyatrist Arnold M. Ludwig’in yaklaşık on sekiz yıl süren sıra dışı araştırmasında karşımıza çıkıyor:

The Nature of Political Leadership

Türkçesiyle:

Siyasi Liderliğin Doğası

Arnold M. Ludwig bir tarihçi veya siyaset bilimci değildi.

Hekim ve psikiyatristti.

Daha önce yaratıcılık ve olağanüstü başarı üzerine çalışmış; bilim, sanat, edebiyat ve siyaset gibi farklı alanlardaki seçkin insanların yaşamlarını incelemişti.

Siyaset alanı onu özellikle düşündürdü.

Bir ressamın ürünü tablodur.

Bir bilim insanının ürünü araştırmadır.

Bir bestecinin ürünü müziktir.

Peki bir siyasi liderin “ürünü” nedir?

Bir ülkenin büyümesi mi?

Savaş kazanması mı?

Yeni bir devlet yaratması mı?

Toplumu değiştirmesi mi?

Ekonomiyi geliştirmesi mi?

Ölümünden sonra bıraktığı siyasi miras mı?

Ve daha temel soru:

Ludwig’in araştırması bu sorudan doğdu. 2002’de C-SPAN’de Brian Lamb’le yaptığı uzun söyleşide de çalışmaya siyasi büyüklüğün ne olduğunu anlamaya çalışarak başladığını açıkça anlatır.

1.941 Yönetici · 199 Ülke · Bir Yüzyıl

Araştırmanın ölçeği olağanüstüdür.

Ludwig, 1 Ocak 1900 ile 31 Aralık 2000 arasını kapsayan dönemde bağımsız ülkelerin fiilî siyasi liderlerini belirledi.

Ortaya:

çıktı.

Ludwig buna esprili biçimde yüz yıl yerine “baker’s century” — fırıncı yüzyılı, yani 100+1 yıllık dönem diyordu.

Bu büyük evren; demokratik liderlerden monarklara, diktatörlerden devrimcilere, geçiş dönemi liderlerinden büyük toplumsal dönüşüm gerçekleştiren vizyonerlere kadar çok farklı siyasi figürleri içeriyordu.

Araştırma yaklaşık 18 yıl sürdü.

Ludwig bu süreçte 1.200’den fazla tam biyografi, tez, siyasi inceleme ve tarihsel çalışma okudu; ansiklopedilerden tarih sözlüklerine, gazete ve dergi arşivlerinden uluslararası lider veri kaynaklarına kadar geniş bir malzeme kullandı.

Fakat burada önemli bir ayrım var.

Her biri hakkında aynı ayrıntıda psikolojik ve biyografik bilgi bulunmuyordu.

Bu nedenle Ludwig, yeterli kişisel ve siyasi veriye ulaşabildiği:

ayrıntılı örneklem olarak seçti.

Political Greatness Scale — Siyasi Büyüklük Ölçeği (PGS) ile yapılan ayrıntılı karşılaştırmalar esas olarak bu 377 kişilik örneklem üzerinden yürütüldü.

Bu ayrımı Navigator’da doğru yazalım:

Araştırma evreni: 1.941 yönetici. Ayrıntılı karşılaştırmalı örneklem: 377 yönetici.

Kitabın adı rastgele seçilmiş değildir.

Ludwig kitabın başına zoolog George Schaller’ın dağ gorillerinin oyunlarını anlatan bir gözlemini koyar. Genç gorillerin oyunları arasında bizim çocukluk oyunlarında da karşılığı olan “king of the mountain” ve “follow the leader” davranışlarından söz edilir.

Ludwig’in daha geniş tezi provokatiftir:

Modern devletler, kurumlar, anayasalar ve ideolojiler son derece karmaşık olabilir; fakat statü, üstünlük, ittifak kurma, rakibi saf dışı bırakma ve hiyerarşinin tepesinde kalma davranışlarının bazı kökleri insanın primat geçmişindeki sosyal davranışlarla benzerlik gösterebilir.

Kitap bu nedenle yalnız:

“Kim en büyük liderdi?”

sorusunu sormaz.

Şunları da sorar:

İnsanlar neden yönetmek ister?

Nasıl iktidara gelir?

Neden iktidarı bırakmak istemez?

Zirvede kalmanın bedeli nedir?

Bazıları neden tarih üzerinde diğerlerinden çok daha büyük iz bırakır?

Halâskâr Navigatörü’nün Metaforu

Ludwig’in kullandığı biyolojik metafor ağırlıklı olarak primat hiyerarşisidir.

Halâskâr Navigatörü’nde buna Türk kültüründen başka bir görsel metafor eklenebilir:

Fakat bunu “bilimsel alfa kurt teorisi” olarak kullanmayacağız.

Börü burada kültürel bir simgedir.

Önde yol açan.

Tehlikeyi fark eden.

Yön gösteren.

Grubu ortak istikamete taşıyan.

Ama sürünün kendisi olmayan figür.

Bu son nokta özellikle önemlidir.

Atatürk’ün liderlik anlayışında da lider:

önde olabilir,

kararı taşıyabilir,

sorumluluğu üstlenebilir;

fakat millet, ordu, Meclis, kurumlar ve yetişmiş insanlar olmadan tarihsel sonuç üretilemez.

Dolayısıyla Dağın Kralı’nın Börü’sü:

değil;

olmalıdır.

Ludwig’in önündeki asıl metodolojik sorun buydu.

Daha önce Amerikan başkanlarını sıralayan çeşitli araştırmalar vardı. Fakat bunların çoğu uzmanların kişisel değerlendirmelerine dayanıyordu veya yalnız Amerikan siyasi sistemine uygun ölçütler kullanıyordu.

Ludwig ise kültürler arasında kullanılabilecek daha nesnel bir sistem arıyordu.

Bunun için ilginç bir yol izledi.

Önce tarih boyunca yaygın biçimde “büyük” kabul edilmiş siyasi figürlere baktı:

Julius Caesar, Augustus, Napolyon, Büyük İskender, Cengiz Han, Bismarck, George Washington, Abraham Lincoln, Büyük Petro, Timur, Şarlman ve diğerleri.

Bu tarihsel “ölümsüzlerin” ortak siyasi başarılarını araştırdı.

Ve bunların tekrar eden özelliklerinden:

POLITICAL GREATNESS SCALE · PGS

oluşturdu.

Ludwig’in kullandığı başlıkları yalınlaştırarak şöyle okuyabiliriz:

Yoktan Bir Şey Yaratmak

Yeni bir devlet yaratmak veya bir ülkenin bağımsızlığını/kurtuluşunu sağlayan mücadeleye liderlik etmek.

En yüksek düzey, bu mücadelenin başlıca lideri olmaktır.

Atatürk açısından bunun karşılığı açıktır:

Millî Mücadele → bağımsız Türkiye Cumhuriyeti.

Öncekinden Daha Fazlası

Ülkenin toprak, nüfuz veya dış etki alanını genişletmek.

Ludwig tarih boyunca “büyük” sayılan birçok liderin başka ülkeler üzerinde siyasi, askerî veya kültürel nüfuz yarattığını gözlemleyerek bu boyutu ölçeğe ekledi.

Bu kriter, ölçeğin modern değer yargısı olmadığını da gösterir.

PGS:

“Bir lider ahlaken iyi midir?”

sorusundan çok:

“Tarihsel olarak ne kadar büyük değişiklik meydana getirdi?”

sorusunu ölçmeye çalışır.

İktidarda Kalabilme

Liderin etkisini gösterebilecek kadar uzun süre siyasi iktidarda kalması.

Ludwig’in bütün 1.941 yöneticilik evreninde ortalama iktidar süresi yalnız yaklaşık 5,3 yıldı. Bu nedenle uzun süre iktidarda kalmak ayrı bir değişken olarak ele alındı.

Askerî Başarı

Savaş veya büyük askerî çatışmalarda ülkenin sonucunu değiştirecek başarı üretmek.

Burada yalnız savaşmak değil, net siyasi/askerî sonuç önemlidir.

Atatürk için Çanakkale’den Sakarya’ya uzanan kişisel askerî kariyerin yanında PGS açısından asıl büyük sonuç:

Türk Kurtuluş Savaşı’nın kazanılmasıdır.

Toplumsal Dönüşüm

Toplumun kurumlarını, normlarını veya gündelik yaşamını köklü biçimde değiştirmek.

Atatürk açısından Ludwig’in özellikle dikkat çektiği alan budur:

hukuk, alfabe, kadınların statüsü, laikleşme, eğitim ve toplumsal yaşamın yeniden düzenlenmesi.

“Social engineering” Ludwig’in kendi analitik terimidir. Navigator’da da “toplumsal dönüşüm” şeklinde açıklamak daha doğal olur.

Ekonomik Sonuç

Liderin dönemi boyunca ülkenin ekonomik kapasitesinin ve refahının gelişmesi.

Bu, Ludwig’in büyüklüğü yalnız savaş ve ideolojiyle sınırlamadığını gösterir.

Devlet Adamlığı

İç ve dış siyasette önemli anlaşmalar, düzenlemeler veya uzun vadeli siyasi sonuçlar yaratabilme kapasitesi.

Askerî zafer başka şeydir.

Atatürk’ün Lozan sonrası dış politikası ve eski düşmanlarla kurduğu ilişkiler bu boyutla birlikte düşünülebilir.

Kalıcı Bir Siyasal Fikir Sistemi

Liderin kendisinden sonra da etkisini sürdürecek bir siyasi düşünce, ideoloji veya toplumsal model yaratması ya da güçlendirmesi.

Atatürk açısından:

Cumhuriyetçilik, millî egemenlik, laiklik, modernleşme ve Atatürkçülük/Kemalizm

etrafında oluşan miras bu alanla ilişkilidir.

Ahlaki Örnek Olarak Algılanma

Liderin toplum veya sonraki kuşaklar tarafından kişisel fedakârlık, hizmet veya ahlaki amaçla ilişkilendirilmesi.

Buradaki değerlendirme de mutlak ahlak felsefesi değildir; liderin tarihsel ve toplumsal algı içindeki konumudur.

Siyasi Miras

Liderin iktidarı sona erdikten sonra siyasi itibarının ve etkisinin devam edip etmemesi.

Ludwig’in en yüksek kategori tanımı “legendary status” — efsanevi statüdür.

Bu kriter Atatürk açısından özellikle dikkat çekicidir.

1938’de ölmüştür.

Fakat siyasi, kültürel ve sembolik etkisi ölümünden yaklaşık doksan yıl sonra hâlâ sürmektedir.

Yönetilen Toplumun Ölçeği

Son boyut ülkenin nüfusudur.

Ludwig, milyonlarca insanın kaderini etkileyen bir siyasi liderlikle çok küçük bir siyasi birimi yönetmenin aynı ölçekte değerlendirilmemesi gerektiğini düşünerek nüfus büyüklüğünü de ölçeğe ekledi.

Ludwig yalnız kriter oluşturup kendi istediği puanı vermedi.

Ölçeğin farklı kişiler tarafından benzer sonuç üretip üretmediğini de sınadı.

Rastgele seçilmiş 30 lider üzerinde iki değerlendirici arasındaki PGS toplam puanı korelasyonu:

olarak bulundu.

18 Amerikan başkanının ayrı değerlendirmesinde ise:

elde edildi.

Bu, iki bağımsız değerlendiricinin aynı biyografik bilgilerden hareketle oldukça benzer toplam puanlara ulaşabildiğini gösteriyordu.

Ludwig ayrıca PGS puanlarını Encyclopaedia Britannica ve Encyclopedia Americanada liderlere ayrılan toplam metin miktarı gibi bağımsız dolaylı büyüklük göstergeleriyle karşılaştırdı ve anlamlı bir ilişki buldu.

Bunu ölçeğin geçerliliğine destek veren bulgulardan biri olarak değerlendirdi.

Bu elbette fiziksel bir metre değildir.

“31 puan alan kişi 30 puan alandan tam olarak %3,3 daha büyüktür” denemez.

Ludwig’in kendisi de buna özellikle karşı çıkar.

Appendix A’da Bir Satır

377 kişilik ayrıntılı örneklemin listesi kitabın Appendix A — Sample of Rulers bölümünde verilir.

Orada şu satır vardır:

Ataturk · Turkey · 1923 · PGS 31 · Top Third

Karşılaştırmak için aynı tabloda:

Franklin D. Roosevelt · 30

Josef Stalin · 29

Vladimir Lenin · 28

yer alır.

C-SPAN söyleşisinde Brian Lamb tablodaki üst sıraları Ludwig’e doğrudan okur:

Atatürk 31

Mao 30

F. D. Roosevelt 30

Stalin 29

Lenin 28

ve sorar:

20. yüzyılda bulduğunuz bir numaralı lider Atatürk mü?

Ludwig’in yanıtı tek kelimedir:

Navigator’ın bu anında ekranda fazla metne bile gerek yok.

Ludwig’in Ölçeğinde En Yüksek Puan

Buradaki önemli düzeltmeyi de yapalım:

31 puanı “31/33” diye yazmayalım.

Kitabın PGS’si 11 farklı alt ölçeğin toplamından oluşuyor ve Ludwig sonucu ham toplam PGS puanı olarak veriyor.

Dolayısıyla doğru ve temiz ifade:

olmalıdır.

Ve asıl önemli karşılaştırma:

C-SPAN’de Brian Lamb aynı sorunun devamını soruyor:

“Ama neden Atatürk?”

Ludwig’in cevabının özü üç büyük alanda toplanıyor.

Atatürk yalnız mevcut bir devletin başbakanı veya cumhurbaşkanı olmadı.

Osmanlı İmparatorluğu’nun çöküşünden yeni Türkiye’nin kuruluşuna uzanan mücadelenin merkezî siyasi ve askerî liderlerinden biri, nihayetinde de yeni Cumhuriyetin kurucu lideri oldu.

Bu PGS’nin ilk boyutunda büyük puan getiriyor.

Ludwig özellikle:

hukuk,

laiklik,

alfabe,

kadının konumu,

toplumsal kurumların yeniden düzenlenmesi

üzerinde duruyor.

Yani Atatürk yalnız ülkenin sınırlarını savunmamış; ülke içinde yeni bir toplum düzeni kurmaya yönelmişti.

Asıl fark burada.

Bir lider büyük asker olabilir ama sosyal dönüşüm yaratmayabilir.

Bir başkası başarılı ekonomist olabilir ama yeni devlet kurmamıştır.

Bir diğeri güçlü ideoloji yaratabilir fakat askerî başarı göstermemiştir.

Atatürk’ün yüksek PGS puanının nedeni:

Bu, Halâskâr Navigatörü’nde 03–07 boyunca gördüğümüz bütün hikâyenin başka bir yöntemle yeniden ortaya çıkmasıdır.

Ludwig, söyleşide Atatürk’ün ilk sırada çıktığını onayladıktan hemen sonra önemli bir uyarı yapar.

Bu puanların:

“taşa kazınmış”

sayılmaması gerektiğini söyler.

Yakın puanlı liderlerin daha geniş kümeler halinde değerlendirilebileceğini; 1–2 puanlık farkları mutlak üstünlük olarak okumamak gerektiğini açıklar.

Dolayısıyla bizim söyleyeceğimiz:

❌ “Bilim Atatürk’ün tartışmasız dünyanın en büyük insanı olduğunu kanıtladı.”

değildir.

Doğru ifade:

Arnold M. Ludwig’in kültürler arası siyasi başarıları karşılaştırmak üzere geliştirdiği PGS’de Atatürk, 377 kişilik ayrıntılı 20. yüzyıl liderleri örnekleminde 31 puanla en yüksek toplam skoru aldı.

Bu zaten yeterince çarpıcıdır.

Abartmaya ihtiyaç yoktur.

Ludwig’in yaptığı çok önemli başka bir ayrım vardır.

PGS’de “greatness — büyüklük”, hayranlık anlamına gelmez.

Bir insan tarih üzerinde olağanüstü büyük etki yaratmış fakat korkunç sonuçlar üretmiş olabilir.

Bu nedenle Stalin gibi figürlerin de yüksek puanlar alabilmesi ölçeğin bir çelişkisi değildir.

Ludwig’in ölçtüğü şey:

C-SPAN’de de bazı yüksek puanlı liderlerin kişisel veya ahlaki olarak son derece kötü insanlar olabileceğini açıkça söyler.

Bu ayrım Atatürk açısından sonucu daha ilginç yapıyor.

Çünkü onun puanı yalnız savaş veya otorite nedeniyle yükselmiyor.

Devlet kuruculuğu + askerî sonuç + toplumsal dönüşüm + devlet adamlığı + siyasi miras

birlikte çalışıyor.

Büyük Liderlerde Yedi Tekrarlanan Özellik

PGS, liderin ne başardığını ölçmeye çalışıyordu.

Ludwig sonra başka bir soru sordu:

Bu kadar büyük siyasi başarı gösteren liderlerin kişiliklerinde ortak bir şey var mı?

Çoklu regresyon ve başka istatistiksel yöntemlerle yaptığı analizlerin sonucunda, büyük liderlerde daha sık görülen yedi davranışsal özelliği:

SİYASİ BÜYÜKLÜĞÜN YEDİ SÜTUNU

olarak adlandırdı.

Bunlar:

Öne çıkma ve liderlik konumunu alma dürtüsü

Mevcut otoriteye ve yerleşik düzene gerektiğinde karşı çıkabilme

Kişisel etki / karizma / bulunduğu ortamda ağırlık yaratma

Mevcut düzeni yalnız yönetmek yerine değiştirmeye yönelme

Kendi tarihsel rolüne ve büyüklüğüne ilişkin güçlü benlik algısı

Kişisel risk üstlenebilme ve tehlike karşısında geri çekilmeme

Tam anlamıyla rahatlamayan, huzursuz, tetikte, daha fazlasını yapmaya yönelten iç gerilim

Bu listeyi “Atatürk’te bunların yedisi de yüzde yüz vardı” şeklinde mekanik kullanmayacağız.

Ama Navigator’ın önceki sayfalarıyla karşılaştırınca şaşırtıcı paralellikler çıkıyor.

03’te bağımsızlık ve otoriteyle çatışma vardı.

04’te kendini sürekli geliştirme vardı.

05’te kişisel cesaret ve sorumluluk alma vardı.

06’da change agent — sistemi dönüştürme vardı.

07’de kişisel etki, bilgi, zamanlama ve sistem kurma vardı.

Ludwig’in istatistiksel çalışması bizim hikâyemizi “kanıtlamıyor”.

Fakat tamamen farklı bir yöntemle benzer liderlik özelliklerinin büyük siyasi başarılarla birlikte kümelendiğini gösteriyor.

Orada Ne Yaptığın Başka

“Dağın Kralı” metaforunun Halâskâr Navigatörü açısından son anlamı burada ortaya çıkıyor.

Dağın zirvesine ulaşmak:

demektir.

Fakat tarihte büyük sayılmak için yalnız gücü ele geçirmek yeterli değildir.

Ludwig’in 1.941 yönetici içinde gördüğü şeylerden biri de budur:

Çok sayıda insan ülkesinin en yüksek makamına ulaşmıştır.

Ama yalnız küçük bir bölümü, iktidar döneminde ülkesinin tarihini köklü biçimde değiştirmiştir.

Dolayısıyla:

Büyüklük, zirvede:

ne yarattığın,

ne değiştirdiğin,

hangi sonucu aldığın,

ve senden sonra neyin yaşamaya devam ettiği

ile ilgilidir.

Birbirinden Bağımsız İki Sayısal Pencere

05’te tamamen farklı bir karşılaştırma görmüştük.

Ethan Arsht’ın askerî muharebe performansını sayısallaştırmaya çalışan WAR modelinde:

Napolyon · 1. sıra

Mustafa Kemal Atatürk · WAR 3,575 · 12. sıra

olarak kullanıyoruz.

Şimdi Ludwig’in siyasi büyüklük çalışmasında:

karşımıza çıkıyor.

Bu iki yöntemi birbirine karıştırmamak gerekir.

Muharebe düzeyindeki komutan katkısını sayısallaştırmaya çalışıyor.

Bir siyasi liderin iktidarı boyunca yarattığı geniş tarihsel ve siyasi sonucu ölçmeye çalışıyor.

Biri askerî.

Diğeri siyasi-tarihsel.

Ve tam bu nedenle yan yana gelmeleri ilginç:

Mustafa Kemal askerî lider olarak üst düzeyde; Atatürk kurucu-siyasi lider olarak Ludwig’in ölçeğinin tepesinde.

Halâskâr Navigatörü’nün başından beri aslında bir isim değişimini de izledik.

Matem, anne, baba, kayıplar.

Okul, kitap, düşünce, kendini yetiştirme.

Savaş, karar, zamanlama, zafer.

Devlet, toplum, hukuk, eğitim, kurum ve miras.

Ludwig’in 31 puanı bu hayatın yalnız son aşamasını değerlendiren bir etiket değildir.

PGS’de yüksek puanı üreten şey:

Sonuç

Arnold Ludwig Atatürk’ü araştırmak için yola çıkmadı.

Türkiye üzerine bir kitap yazmıyordu.

Atatürkçülüğü incelemiyordu.

Sorusu çok daha genişti:

Bunu cevaplamak için:

18 yıl çalıştı.

1.941 20. yüzyıl yöneticisini belirledi.

199 ülkeyi kapsadı.

1.200’den fazla biyografi ve çalışma okudu.

377 lideri ayrıntılı analiz etti.

11 boyutlu bir Siyasi Büyüklük Ölçeği geliştirdi.

Ve bu 377 kişilik ayrıntılı örneklemde:

ile en yüksek toplam puana ulaştı.

Brian Lamb bunun doğru olup olmadığını kendisine doğrudan sordu.

Ludwig doğruladı.

Sonra:

“Neden Atatürk?”

sorusu geldi.

Cevabın özü, Halâskâr Navigatörü’nün bütün önceki sayfalarında zaten vardı:

bir ülkenin kurtuluşuna liderlik etmek,

yeni bir devlet kurmak,

askerî sonuç üretmek,

toplumun kurumlarını değiştirmek,

ve ölümünden sonra da yaşayan siyasi bir miras bırakmak.

Ludwig’in sayısı hikâyenin yerine geçmiyor.

Ve “Dağın Kralı”nın en güçlü cümlesi bence şöyle olmalı:

08’in sonunda başka bir araştırmacının gözünden Atatürk’e baktık.

Arnold Ludwig’in karşılaştırmalı ölçeğinde 31 puanla en yüksek toplam PGS değerini gördük.

Fakat Halâskâr Navigatörü’nün son sözü Ludwig’e ait olmamalı.

Son sözü Atatürk’e bırakalım.

Çünkü yaşamının sonunda çözmeye çalıştığı en zor problem artık savaş, hukuk veya ekonomi değildi.

Sorun şuydu:

Bu soru 07’de gördüğümüz liderlik anlayışının doğal sonucudur.

Eğer bütün düzen bir kişiye bağlıysa o kişi ne kadar güçlü olursa olsun kurduğu sistem zayıftır.

Eğer Cumhuriyet yalnız Mustafa Kemal hayattayken korunabiliyorsa ortada kurumsallaşmış bir Cumhuriyet yoktur.

Bu nedenle Atatürk’ün son büyük hamlelerinden biri kendisinin yerine başka bir “kurtarıcı” seçmek değil, sorumluluğu bir kuşağa devretmek oldu.

Önce Geçmişi Kayda Geçirdi

Nutuk yalnız uzun bir tarih anlatısı değildir.

Atatürk, Millî Mücadele’nin başlangıcından Cumhuriyet’in ilk yıllarına kadar olan süreci; belgeler, telgraflar, yazışmalar, kararlar, tartışmalar ve kendi değerlendirmeleri üzerinden yeniden kurar.

Atatürk Araştırma Merkezi, Nutuk’un CHP’nin İkinci Kurultayı’nda altı gün boyunca yaklaşık 36,5 saat süren bir konuşma olarak verildiğini; eserin Cumhuriyet’in nasıl kurulduğunu ve nasıl korunması gerektiğini anlatan temel metinlerden biri hâline geldiğini belirtir.

Bu açıdan Nutuk’u yalnız:

“Ben ne yaptım?”

metni olarak okumak eksiktir.

Metnin daha derindeki sorusu:

şeklindedir.

Bu nedenle Nutuk’un sonunda bir tarihçinin sonuç bölümü yoktur.

Bir görev devri vardır.

Atatürk Cumhuriyet’i bir devlet kurumuna, siyasi partiye, orduya veya tek bir halefe bırakmak yerine gençliğe seslenir.

Bu seçim önemlidir.

Çünkü kurumlar bozulabilir.

Yöneticiler hata yapabilir.

Ordular yenilebilir.

Ekonomi çökebilir.

Siyasi çoğunluk değişebilir.

Fakat yeni kuşaklar sürekli yeniden ortaya çıkar.

Bu nedenle gençlik biyolojik yaştan daha geniş bir anlam kazanır:

Nutuk’un sonunda verilen görev böyle başlar:

“Birinci vazifen, Türk istiklâlini, Türk Cumhuriyetini, ilelebet muhafaza ve müdafaa etmektir.”

Atatürk burada çok bilinçli bir kelime kullanır:

Yani öncelik sırası verir.

Bağımsızlık ve Cumhuriyet diğer bütün hedeflerin üzerinde korunması gereken temel yapı olarak tanımlanır.

Nutuk’un Gençliğe Hitabe ile sona ermesi, metnin yalnız geçmişi kaydetmediğini; geleceğe yönelik bir görev tanımı da yaptığını gösterir.

Gençliğe Hitabe çoğu zaman yalnız törensel veya duygusal bir metin olarak okunur.

Oysa yapısına bakıldığında şaşırtıcı derecede sistematik bir en kötü durum senaryosu vardır.

Atatürk önce korunacak değeri tanımlar:

Sonra tehdidi tanımlar:

Ardından tek tek koruyucu bariyerlerin çöktüğü varsayımını kurar.

Kaleler ele geçirilebilir.

Tersanelere girilebilir.

Ordular dağıtılabilir.

Ülkenin fiilî olarak işgali mümkün olabilir.

Daha da ileri gider.

Devleti yönetenlerin dahi hata, sapma hatta ihanet içinde bulunabileceği ihtimalini dışlamaz.

Ve en sonunda toplumun:

yoksulluk ve sıkıntı içine düşmüş

olabileceği varsayılır.

Bu olağan bir vatanseverlik konuşması değildir.

Bu:

Çünkü Mustafa Kemal buna benzer bir tabloyu zaten yaşamıştı.

1918–1919’a dönelim.

Osmanlı Devleti savaştan yenik çıkmıştı.

Ordu terhis ediliyordu.

İstanbul işgal altına girecekti.

Anadolu’nun çeşitli bölgeleri işgal ediliyordu.

Merkezî hükûmetin hareket alanı son derece sınırlıydı.

Ekonomik kaynaklar tükenmişti.

Toplum savaşlardan yorgundu.

Dolayısıyla Gençliğe Hitabe’de anlatılan karanlık gelecek tablosu tamamen hayalî değildir.

Atatürk aslında gelecek kuşağa:

demektedir.

Bu nedenle metnin mantığı korku üretmek değildir.

07’de gördüğümüz liderlik sistemi burada yeniden karşımıza çıkar:

En kötü ihtimali düşün.

Gerçeği inkâr etme.

Sistemin hiçbir koruma katmanını mutlak güvenli kabul etme.

Ve şartlar kötüleştiğinde sorumluluğun ortadan kalktığını sanma.

Hitabe’nin belki de en radikal fikri burada bulunur.

Normal bir devlette Cumhuriyet’i:

hukuk,

Meclis,

yönetim,

ordu,

polis,

mahkemeler

korur.

Fakat Atatürk bunların hiçbirini sonsuza kadar kusursuz kabul etmez.

Metinde iktidarı elinde bulunduranların bile yanlış yola girebilmesi ihtimali açıkça vardır.

Bu son derece önemli bir liderlik düşüncesidir.

Çünkü:

Kurumlar, içindeki insanların kararlarıyla işler.

Bu nedenle Cumhuriyetin devamı yalnız kurumların varlığına değil:

da bağlıdır.

Bütün dış desteklerin ortadan kalktığı varsayıldıktan sonra Hitabe’nin son cümlesi gelir:

“Muhtaç olduğun kudret, damarlarındaki asil kanda mevcuttur!”

Bu cümleyi yalnız biyolojik veya ırksal bir ifade olarak okumak metnin ana mantığını daraltır.

Cümlenin bulunduğu bağlam daha geniştir.

Atatürk gençliğe:

paran varsa görev yap,

ordun güçlüyse görev yap,

yöneticilerin doğruysa görev yap

dememektedir.

Tam tersine bütün dış koşulları tek tek ortadan kaldırır.

Sonra sorumluluğu bireye geri verir.

Bu nedenle cümlenin işlevi:

mesajıdır.

Navigator’ın 03. sayfasındaki “kendi iç gücüne dayanma” temasının, burada artık kişisel olmaktan çıkıp yeni kuşağa aktarılması dikkat çekicidir.

Bu bir psikolojik nedensellik kanıtı değildir.

Fakat yaşam öyküsünün iki ucundaki dil şaşırtıcı biçimde birbirine yaklaşmaktadır:

çocuk Mustafa → kendi başına dayanabilme

ve

gençlik → koşullar ne kadar kötü olursa olsun sorumluluk alabilme.

Burada Halâskâr Navigatörü’nün adındaki paradoks ortaya çıkar.

Halâskâr = kurtarıcı.

Mustafa Kemal gerçekten de döneminin kaynaklarında ve kamuoyunda “Halâskâr Gazi” gibi ifadelerle anılmıştır.

Fakat onun gençliğe bıraktığı mesaj:

“Bir daha ülke tehlikeye düşerse yeni bir Mustafa Kemal bekleyin.”

değildir.

Tam tersidir.

Sorumluluğu kendin taşı.

Bu açıdan Atatürk’ün belki de en ileri liderlik düşüncesi kendi kahramanlığını yeniden üretmek değil:

Bu Kez Konuşan Devlet Adamından Çok Evlat

Gençliğe Hitabe son derece kontrollü bir sorumluluk metnidir.

Fakat Atatürk’ün genç kuşaklara ve Cumhuriyetin korunmasına ilişkin dili her zaman bu kadar soğukkanlı değildir.

Bunun en çarpıcı örneklerinden biri 12 Ekim 1925’te İzmir’de Karşıyakalılara yaptığı konuşmadır.

Konuşmanın tam metni dönemin Hakimiyet-i Milliye gazetesine dayanılarak Atatürk Araştırma Merkezi’nin Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri içinde yayımlanmıştır.

Bu konuşmayı 03’teki kişilik gelişimi bölümünden bağımsız okumamak gerekir.

Çünkü konuşmanın merkezinde:

vardır.

Atatürk Karşıyakalılara annesinin onların topraklarında yattığını hatırlatır.

Annesinin mezarını ziyaret ettiğinde, onun çektiği acıları eski rejimle ilişkilendirdiğini anlatır.

Ve ardından kullandığı dil son derece sertleşir.

Atatürk bu konuşmada:

“Çok intikamcı olmanız lâzımdır. Çok intikamcı olunuz.”

der.

Ardından:

“Düşmanlarınız çoktur.”

ve dostla düşmanı ayırma alışkanlığından söz eder. Karşıyaka konuşmasının bu bölümü Atatürk Araştırma Merkezi’nin yayımladığı metinde, dönemin gazete kaynağına dayalı olarak yer almaktadır.

Bu sözleri Atatürk’ün genel siyasi dilinden koparıp:

“Atatürk sürekli intikam çağrısı yapan bir liderdi.”

şeklinde okumak yanlış olur.

Çünkü konuşmanın bağlamı son derece özeldir.

Karşısındaki yer:

Konuşmanın hedef aldığı siyasi düzen:

Dolayısıyla buradaki “intikam”, sıradan kişisel husumetten çok, eski rejimin geri dönmesine izin vermeme yönündeki çok sert bir Cumhuriyet retoriği içinde kullanılır.

Yine de kelimenin sertliğini yumuşatmaya çalışmamalıyız.

Atatürk gerçekten “intikamcı” sözcüğünü kullanmıştır.

Bu sayfada değerli olan tam da budur:

Anne Yeniden Karşımızda

Halâskâr Navigatörü’nün başında 03 · Kişilik Gelişimi’nde şu temayı görmüştük:

aile kayıpları → matem → anne → özel çocuk → onarma

Karşıyaka konuşmasında hayat çizgisinin diğer ucuna geliyoruz.

Artık karşıda küçük Mustafa yoktur.

Cumhurbaşkanı vardır.

Fakat annesinin mezarının bulunduğu yerde siyasi anlatı yeniden anne üzerinden kurulmaktadır.

Bu bize:

“Mustafa Kemal ülkeyi annesini kurtaramadığı için kurtardı.”

deme hakkı vermez.

Böyle mekanik bir psikolojik denklem bilimsel değildir.

Fakat Volkan–Itzkowitz’in psikobiyografide dikkat çektiği anne–vatan–onarma temasının, Mustafa Kemal’in kendi siyasi söyleminde de zaman zaman birbirine temas ettiğini söylemek mümkündür.

Bu, Navigator’ın başı ile sonu arasındaki en güçlü insanî bağlantılardan biridir.

Gençliğe İlişkin Çok Daha Sert Bir Metin

Atatürk’e atfedilen ve “Bursa Nutku” adıyla bilinen başka bir konuşma da bu sayfada yer alabilir.

Ama Kökler sayfasında yaptığımız kaynak disiplinini burada da korumamız gerekir.

Bursa Nutku’nun kaynak durumu, Gençliğe Hitabe veya Karşıyaka konuşması kadar basit değildir.

Atatürk’ün 1933 Bursa olayları sonrasında yaptığı konuşma olarak aktarılan metin, olaydan hemen sonra yayımlanmış resmî bir stenografik metin değildir.

Metni kamuoyuna taşıyan önemli kaynaklardan biri, gazeteci Rıza Ruşen Yücer’in 1947’de yayımladığı hatırasıdır. Yücer, 1933’teki toplantıda bulunduğunu ve Atatürk’ün sözlerini not ettiğini belirtmiştir. İlk Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri derlemesinde metin bulunmamaktadır. Buna karşılık Türk Tarih Kurumu 1966’da yaptığı incelemede, sözlerin Atatürk’ün Bursa’da yaptığı konuşmadan “mealen alınmış” olduğu kanaatine vardığını bildirmiştir.

Dolayısıyla Navigator’da doğru etiket:

olmalıdır.

Böyle yazarsak hem metni gizlememiş hem de doğruluk standardını korumuş oluruz.

Metnin özünde gençlik:

olarak tarif edilir.

Gençten:

“Devlet kurumları zaten var, onlar gerekeni yapar.”

deyip kenara çekilmemesi istenir.

Metnin sertliği de buradan gelir.

Ancak burada günümüz açısından çok dikkatli bir açıklama gerekir.

Bursa Nutku’nda yer alan fiziksel müdahaleye ilişkin ifadeleri bugün doğrudan bir hukuk dışı şiddet talimatı olarak uygulamaya çevirmek doğru değildir.

Metnin tarihsel bağlamı 1933’tür; Cumhuriyetin henüz on yaşında olduğu, rejimin güvenliğine ilişkin kaygıların çok güçlü bulunduğu bir dönemdir.

Bugünün demokratik hukuk düzeninde Cumhuriyetin korunmasının temel araçları:

hukuk, demokratik katılım, ifade özgürlüğü, seçim, yargı ve anayasal kurumlar

olmalıdır.

Navigator’ın amacı tarihsel metni göstermek; onu bugünün yurttaşına şiddet çağrısına dönüştürmek değildir.

Bu üç konuşma yan yana konulduğunda tonları çok farklıdır.

1925 Karşıyaka duygusal ve serttir.

1927 Gençliğe Hitabe kontrollü, sistematik ve geleceğe dönüktür.

1933 Bursa’ya atfedilen konuşma ise Cumhuriyetin aktif biçimde korunmasını öne çıkaran çok daha mücadeleci bir dildir.

Ama hepsinin altında ortak bir düşünce bulunur:

Bir kurum yalnız kurulduğu için sonsuza kadar sürmez.

Bir devrim yalnız kanunu yayımlandığı için toplumsal gerçekliğe dönüşmez.

Bir bağımsızlık yalnız bir kez kazanıldığı için bir daha tehdit edilmez hâle gelmez.

Bu, 07’de gördüğümüz sistem düşüncesinin son halkasıdır:

Atatürk’ün ölümünden önceki yıllarda kendisine duyulan kişisel bağlılığın fikirlerin önüne geçmesi tehlikesini gördüğünü gösteren en bilinen ifadelerinden biri şudur:

“Beni görmek demek mutlaka yüzümü görmek değildir.”

Sözün devamındaki ana düşünce; onun fikirlerini ve duygularını anlayanların, fiziksel varlığını görmese bile onu anlayabileceğidir.

Bu düşünce Halâskâr Navigatörü’nün kapanışı açısından çok değerlidir.

Çünkü liderin fiziksel bedeninden:

geçiş vardır.

Atatürk’ü takip etmek:

onun gibi giyinmek,

aynı sözleri tekrar etmek,

portresine bakmak

değil;

Yöntemi Anlamak

Bu Navigator boyunca tam olarak bunu yapmaya çalıştık.

Mustafa Kemal’in:

hangi kitaba baktığını öğrenmek tek başına yeterli değildir.

Önemli olan:

Çanakkale’de verdiği emri ezberlemek yeterli değildir.

Önemli olan:

Büyük Taarruz’u bilmek yeterli değildir.

Önemli olan:

Reformların adlarını ezberlemek yeterli değildir.

Önemli olan:

Atatürk’ü anlamak:

Navigator’ın başında cevap kolay görünüyordu:

Ama sona geldiğimizde cevap değişiyor.

Mustafa Kemal:

bir ülkenin kurtuluşuna liderlik etti.

Fakat Cumhuriyetin sonsuza kadar kendisinin kişisel iradesiyle korunamayacağını biliyordu.

Bu nedenle sorumluluğu gençliğe bıraktı.

Burada “Halâskâr” kelimesi tarihsel bir kişiden bir role dönüşür.

Bir ülke yeniden büyük bir krizle karşılaştığında ihtiyaç duyulan insan:

mutlaka yeni bir askerî kahraman olmayabilir.

Bir bilim insanı olabilir.

Bir öğretmen olabilir.

Bir hekim olabilir.

Bir mühendis olabilir.

Bir hâkim olabilir.

Bir işçi olabilir.

Bir asker olabilir.

Bir öğrenci olabilir.

Önemli olan unvan değil:

Halâskâr Navigatörü’nün bütün anlatısını tek çizgide yeniden okuyalım:

KÖKLER

Mustafa’nın geldiği aile ve Rumeli çevresi.

↓

KİŞİLİK

Kayıp, anne, baba, bağımsızlık ve onarma.

↓

KENDİNİ İNŞA

Okul, kitap, arkadaş, eleştiri, Franklin, kişisel çalışma.

↓

ASKER

Arazi, bilgi, zamanlama, inisiyatif, sorumluluk, karar.

↓

ATATÜRK

Zaferi devlete, devleti kuruma, kurumu toplumsal dönüşüme çevirme.

↓

LİDERLİĞİN İÇ MİMARİSİ

Gerçeği gör, bilgi topla, düşün, danış, karar ver, uygula, öğren.

↓

DAĞIN KRALI

Ludwig’in karşılaştırmalı araştırmasında tarihsel sonucun ölçeği.

↓

Ve son aşama:

Bu son aşama diğerlerinin hepsinden farklıdır.

Çünkü lider burada gücü kendine toplamıyor.

Bu Sayfanın Sonucu

Gençliğe Hitabe’yi yalnız ezberlenecek bir tören metni olarak okursak Atatürk’ün en önemli liderlik derslerinden birini kaçırırız.

Metin esas olarak şunu söyler:

Hiçbir zafer sonsuza kadar garanti değildir.

Hiçbir kurum kendiliğinden bozulmaz değildir.

Hiçbir kuşak sorumluluğunu geçmiş kuşağın başarısına bırakamaz.

Bu düşünce Atatürk’ün bütün yaşamıyla uyumludur.

O da kendisinden önceki düzenin sorunlarının bir başkası tarafından çözülmesini beklemedi.

Gördüğü probleme müdahale etti.

Gençliğe bıraktığı görev de özünde aynıdır:

Son Cümle

Mustafa doğduğunda bir Halâskâr değildi.

Matem taşıyan bir ailenin çocuğuydu.

Kendisini eğitti.

Yanıldı.

Öğrendi.

Okudu.

Savaştı.

Geri çekildi.

Bekledi.

Karar verdi.

Kazandı.

Devlet kurdu.

Toplumu değiştirdi.

Kurumlar bıraktı.

Ve Arnold Ludwig’in kendisinden habersiz başlayan küresel karşılaştırmasında, 377 ayrıntılı siyasi lider arasında PGS 31 ile en yüksek toplam skora ulaştı.

Fakat bütün bunların sonunda verdiği mesaj:

değildi.

Mesaj şuydu:

Halâskâr Navigatörü bu nedenle bir kahraman arama aracı olarak bitmemeli.

Tam tersine: