Bu sayfadaki en güçlü ve en ayrıntılı anlatı kaynağı, psikiyatr Vamık D. Volkan ile Osmanlı tarihçisi Norman Itzkowitz'in birlikte kaleme aldığı psikobiyografik çalışmadır. Bu çalışma ilk kez 1984'te İngilizce olarak The Immortal Atatürk: A Psychobiography adıyla, ardından Türkçe olarak Ölümsüz Atatürk, daha sonra sadeleştirilmiş biçimiyle Atatürk/Anatürk ve son olarak Atatürk'ün Psikanalitik Biyografisi başlıklarıyla yayımlanmıştır.¹ Psikobiyografi, incelenen kişinin arşiv bilgileri, anı ve tanıklıklarından yola çıkarak iç dünyasına ilişkin yorumlar geliştiren, tarih yazımı içinde hâlâ yöntem tartışmaları süren bir alandır;² bu nedenle burada aktarılan bilgiler iki ayrı katmana ayrılarak sunulmaktadır: doğrudan belgelenebilen olgular ve bu olgular üzerine inşa edilen psikanalitik yorumlar. Bu ayrımın takip edilebilmesi için olgu temelli ifadeler OLGU, yorum temelli ifadeler ise YORUM etiketiyle verilmektedir.

OLGU Zübeyde Hanım ile Ali Rıza Efendi'nin 1871'deki evliliklerinin ardından toplam altı çocukları olmuştur: Fatma, Ömer, Ahmet, Mustafa (1881), Makbule (1885) ve Naciye (1889).³ Kaynakların çoğunluğuna göre bu çocuklardan ilk üçü —Fatma, Ömer ve Ahmet— Mustafa doğmadan önce, henüz bebeklik veya erken çocukluk döneminde hayatını kaybetmiştir; Volkan ve Itzkowitz bu noktadan hareketle Mustafa'nın "ölüler evi"nde, yani ağır bir yas atmosferinin hâkim olduğu bir hanede dünyaya geldiğini ileri sürer.⁴ Bu üç çocuğun tam ölüm tarihleri ve nedenleri kaynaklarda aynı ayrıntı düzeyinde verilmez; buna karşılık ailenin Mustafa'dan önce üç çocuk kaybettiği bilgisi birbirinden bağımsız pek çok kaynakta tekrarlanan, bu bakımdan nispeten güçlü bir çizgi oluşturur.

Bununla birlikte bu "olgu"nun kendisi de tartışmasız değildir: çocuk ve ergen psikiyatrisi alanından bazı akademisyenler Volkan ve Itzkowitz'in tezinin dayandığı kronolojiye itiraz etmiş, Mustafa doğduğunda ağabey ve ablalarından en az birinin hâlâ hayatta olabileceğini, bu durumda "ölüler evi" tasvirinin olgusal temelden yoksun kaldığını ileri sürmüştür. Bu itiraz aşağıda "Bilimsel Tartışma" başlığı altında ayrıca ele alınmaktadır.⁵

Fatma — Kaynaklarda yalnızca adı ve Mustafa'dan önce vefat ettiği bilgisiyle geçer; başka ayrıntı aktarılmaz. Ahmet — Aile hafızasında en çok işlenen, en travmatik ölüm anlatısı ona aittir (bkz. aşağıda). Ömer — Diğer iki kardeş gibi çocuk yaşta kaybedilmiştir; kaynaklarda ayrıntı sınırlıdır.

Ailenin sözlü hafızasında en sık tekrarlanan ve en güçlü duygusal yükü taşıyan anlatı, kardeşlerden Ahmet'in ölümüne ve gömülüşüne ilişkindir. Volkan ve Itzkowitz bu hikâyeyi, Makbule Hanım'ın yetişkinlik döneminde de hatırladığı ve zaman zaman aktardığı bir aile anlatısı olarak sunar: Ahmet denize yakın bir yere gömülür; o gece yükselen dalgaların mezarı açtığı ve çocuğun bedeninin çakallar tarafından parçalandığı söylenir.⁶

Volkan ve Itzkowitz'in bu anlatıyı ele alış biçiminde özellikle altını çizdikleri nokta şudur: hikâyenin her ayrıntısının —mezarın gerçekten dalgalarla açılıp açılmadığı, çakalların gerçekten olay yerine gelip gelmediği— olgusal doğruluğu değil, bu öykünün ailede yıllar boyunca tekrar tekrar anlatılmış olması ve ebeveynlerin yasını taşıyan bir aile efsanesine dönüşmüş olması psikolojik açıdan önemlidir. Yazarlara göre böyle bir anlatının bir evde yaşatılması, o evde süregiden yasın dolaylı bir göstergesidir; küçük Mustafa'nın büyürken içinde bulunduğu duygusal iklimi anlamak için bu anlatının kendisi, tarihsel doğruluğundan bağımsız olarak önemli bir veridir.

Kaynak: Volkan & Itzkowitz, Atatürk/Anatürk, Bölüm 1; anlatı Makbule Hanım'ın aktarımına ve Aydemir'in derlemesine dayandırılır.

OLGU Ali Rıza Efendi ile Zübeyde Hanım'ın altı çocuğundan yalnızca ikisi —Mustafa ve küçük kız kardeşi Makbule— yetişkinlik çağına ulaşabilmiştir. Bu, dönemin Osmanlı taşrasında bebek ve çocuk ölüm oranlarının yüksekliği düşünüldüğünde tek başına istisnai bir durum değildir; ne var ki bu ailede ölüm teması Mustafa'nın çocukluğu boyunca da tamamen sona ermeyecektir. En küçük kardeş Naciye 1889'da doğmuş ve 1901'de, henüz on iki yaşındayken veremden hayatını kaybetmiştir.⁷ Böylece Mustafa, çocukluğunun ve ilk gençliğinin önemli bir bölümünü ailesinde tekrarlanan kayıpların gölgesinde geçirmiştir.

YORUM Gelişim psikolojisi ve psikanaliz yazınında "ikame çocuk" (replacement child) kavramı, önceki bir çocuğunu kaybetmiş ve yas süreci tamamlanmamış bir ebeveynin, ölen çocuğun zihinsel imgesini sonradan doğan çocuğa bilinçdışı biçimde yükleyebileceği durumları tanımlamak için kullanılır; kavram ilk kez 1960'larda A. C. Cain ve B. S. Cain tarafından klinik vakalar üzerinden geliştirilmiştir.⁸ Volkan, Itzkowitz ile birlikte kaleme aldığı psikobiyografide ve daha sonra bu konuya özel olarak ayırdığı bir incelemede, Mustafa'nın da böyle bir "ikame çocuk" konumunda algılanmış olabileceğini ileri sürer: ailenin art arda üç çocuk kaybetmiş olması nedeniyle Zübeyde Hanım'ın, yaşayan oğluna sıradan bir çocuktan daha fazla bir anlam —âdeta ailenin hayatta kalması gereken özel bir varlığı— yüklemiş olabileceği yorumlanır.⁹ Bu, doğrudan gözlemlenebilir bir olgu değil; aile içindeki kayıp örüntüsünden ve Mustafa Kemal'in kendi sonraki anlatılarından hareketle geliştirilen bir psikanalitik yorumdur.

YORUM Volkan ve Itzkowitz'in tezinin bir adım ötesi, Mustafa'nın yalnızca ölen kardeşlerinin yerini alan bir çocuk değil, aynı zamanda annesini kederinden kurtaracak bir varlık olarak da konumlandığı yorumudur. Yazarlara göre bu erken dönem dinamiği, Mustafa Kemal'in yetişkinlik yıllarında geliştirdiği "onarıcı/kurtarıcı" kimlik temasının psikolojik zeminini oluşturur; yazarlar aynı dinamiğin ilerleyen yıllarda kederli bir ulusu —yenilgi ve işgal altındaki Osmanlı toplumunu— kurtarma ve onarma yönündeki tarihsel rolüyle simgesel bir paralellik taşıdığını ileri sürerler.¹⁰ Bu yorumun doğrudan bir kanıtı yoktur; psikobiyografik yöntemin doğası gereği erken çocukluk dinamikleriyle yetişkinlik dönemindeki kamusal rol arasında kurulan bu tür bağlantılar ancak olası bir okuma biçimi olarak değerlendirilmelidir.

Popüler anlatılarda sık karşılaşılan, Zübeyde Hanım'ın Mustafa'ya hamileyken karnını okşayıp "sen ölmeyeceksin, bizi/vatanı kurtaracaksın" dediğine dair bir cümle, bu dosyanın hazırlığı sırasında incelenen Ölümsüz Atatürk ve Atatürk/Anatürk baskılarında birebir bu ifadeyle doğrulanamamıştır. Bu nedenle söz konusu cümle burada gerçek bir alıntı olarak kullanılmamaktadır; popüler kaynaklarda dolaşan pek çok "aktarılan söz"ün zamanla ilk kaynağından koparak farklı biçimlerde yeniden üretildiği bilinmektedir. Kaynakların güvenle desteklediği, daha temkinli bir model şudur: önceki çocuk kayıpları → bunun yol açtığı yoğun anne kaygısı ve yası → yaşayan oğula yüklenen özel anlam → Volkan'ın kurtarıcı/onarıcı benlik yorumu. Bu dört unsur kaynaklarda ayrı ayrı doğrulanabilir; aralarındaki bağlantı ise yoruma dayalıdır.